Γράφει ο Παπα – Ράτσης
Ο Δημήτρης Μητροπάνος τραγούδησε τη δημιουργία του Μάριου Τόκα και του Σαράντη Αλεβιζάτου, το «Θάλασσες». Το ίδιο έκανε και ο Ηλίας Κλωναρίδης: τραγούδησε το «Θάλασσες» του Αντώνη Βαρδή.
Τραγούδια με τίτλο «Σ’ αγαπώ» μπορεί να υπάρχουν και καμιά δεκαριά. Πρόχειρα μου έρχονται στο μυαλό 3-4.
Ο Lionel Richie έκανε μεγάλη επιτυχία με το Hello, γεγονός που δεν εμπόδισε την Adele, χρόνια αργότερα, να κάνει επίσης μεγάλη επιτυχία με ένα άλλο Hello, δίχως αυτό να αναγκάσει τον Lionel να βγει από τα ρούχα του.
Η πιο μεγάλη επιτυχία των Radiohead είναι ασφαλώς το Creep. Ωστόσο, αντίστοιχα, η πιο μεγάλη επιτυχία των Stone Temple Pilots είναι επίσης ένα Creep, όπως τραγούδι με τον ίδιο τίτλο διαθέτει και το RnB συγκρότημα TLC.
Οπότε μπορούμε να συμφωνήσουμε ότι το να έχουν δύο τραγούδια τον ίδιο τίτλο δεν είναι επιλήψιμο, δεν είναι κλοπή, δεν είναι καλλιτεχνική στειρότητα και έλλειψη φαντασίας; Ότι, πολύ απλά, δύο δημιουργίες μπορούν να έχουν τον ίδιο τίτλο και να συνυπάρχουν στο καλλιτεχνικό σύμπαν, χωρίς να προσβάλλει ή να «δανείζεται» το οτιδήποτε η μία από την άλλη; Μπορούμε; Ωραία.
Πάμε λοιπόν και στο θέμα μας. Όπως έχει γίνει γνωστό, η Μαριάννα Κατσιμίχα (κόρη του Πάνου Κατσιμίχα) κυκλοφόρησε ένα τραγούδι πριν λίγο καιρό με τίτλο «Το βαλς των χαμένων ονείρων». Πρόκειται για μία δημιουργία σε μουσική του Δημήτρη Καρρά και σε αδημοσίευτους στίχους του μεγάλου Άλκη Αλκαίου.
Αυτό δεν άρεσε στον θετό γιο του Μάνου Χατζηδάκι, Γιώργο, και ο λόγος είναι προφανής: το τραγούδι έχει τον ίδιο τίτλο με το διάσημο μουσικό θέμα του Χατζηδάκι. Ο υιός αιτήθηκε αλλαγή ονόματος του τραγουδιού και έτσι η δισκογραφική εταιρεία αναγκάστηκε να το μετονομάσει από «Το βαλς των χαμένων ονείρων» σε «Το βαλς των ονείρων».
Και πάλι καλά, θα έλεγε κανείς. Διότι έρχονται αυτοί οι νέοι δημιουργοί και αλλοιώνουν τη μουσική μας κληρονομιά.
Κατ’ αρχάς, ας ξεκινήσουμε από το άλλο προφανές: ποιο κατοχυρωμένο δικαίωμα έχει ο οποιοσδήποτε να διαχειρίζεται τις ελληνικές λέξεις; Δηλαδή, ο τίτλος «Το βαλς των χαμένων ονείρων», πριν τον χρησιμοποιήσει ο Χατζηδάκις, ήταν τυχαίες λέξεις από το ελληνικό αλφάβητο και, μόλις κυκλοφόρησε το έργο του, η χρήση τους σε αυτή τη σειρά έγινε περιουσία των απογόνων του;
Είναι δυνατόν ο γιος ενός τόσο μεγάλου κεφαλαίου της ελληνικής μουσικής να λειτουργεί σαν αυστηρός ρυθμιστής της καλλιτεχνικής έκφρασης, να απαγορεύει και να αιτείται αλλαγή στον τίτλο ενός κομματιού — και, όπως φαίνεται, να το πετυχαίνει — με τη, τουλάχιστον αμφιλεγόμενη, δικαιολογία «ώστε να αποφευχθεί οποιαδήποτε σύγχυση ή παρανόηση λόγω της δημοφιλίας που έλαβε το τραγούδι»;
Δηλαδή, κάποιος θα το ακούσει και, επειδή έχει τον ίδιο τίτλο με το μουσικό κομμάτι του Μάνου, θα μπερδευτεί και θα νομίζει ότι είναι ένα και το αυτό;
Θα το έβρισκα πολύ λογικό ο υιός Χατζηδάκις να έθετε θέμα και να κινούνταν και νομικά, αν χρειαζόταν, στην περίπτωση που διαπίστωνε ότι ένας καλλιτέχνης έχει αντιγράψει τη μουσική του πατέρα του. Εκεί, μάλιστα, τίθεται θέμα πνευματικής ιδιοκτησίας. Από πότε, όμως, γίνεται αντίστοιχο θέμα και καλλιτέχνες ή κληρονόμοι κατοχυρώνουν λέξεις;
Που εδώ να σημειώσουμε πως ο ίδιος άνθρωπος, όπως επίσης έχει δημοσιευτεί, πριν λίγο καιρό απαγόρευσε στη Νατάσα Μποφίλιου και τον Γιάννη Χαρούλη να συμπεριλάβουν τραγούδια του Μάνου Χατζηδάκι σε μία παγκόσμια τουρνέ που προγραμμάτιζαν για φέτος, με τραγούδια των Χατζηδάκι – Θεοδωράκη. «Απαγορεύω ρητά τη χρήση του μουσικού έργου του αείμνηστου και δεν δίνω άδεια να παιχτούν τα τραγούδια». Μάλιστα, ξεκινούσε την επιστολή απαγόρευσης με τα εξής λόγια:
«Ο Μάνος Χατζιδάκις σε όλη του τη ζωή είχε ένα θεμελιώδες μέλημα: να διατηρεί τον απόλυτο έλεγχο πάνω στο πνευματικό του έργο, ώστε κάθε δημόσια παρουσίασή του να αντανακλά πλήρως τα καλλιτεχνικά και αισθητικά κριτήρια που ο ίδιος είχε θέσει…»
Ο συγκεκριμένος κύριος, λοιπόν, φαίνεται να υπονοεί ότι, με τον θάνατο του Μάνου Χατζηδάκι, μπορεί να κρίνει σαν να κατέχει τα καλλιτεχνικά και αισθητικά κριτήρια του καλλιτέχνη και να αποφασίζει τι θα ενέκρινε και τι όχι ο Χατζηδάκις.
Να με συγχωρέσουν όσοι ενστερνίζονται τέτοιες κινήσεις φίμωσης και ελέγχου της τέχνης, αλλά αυτό, στο δικό μου μυαλό, δείχνει να λειτουργεί με μηχανισμούς εξουσίας κακών εποχών.
Το έργο του Μάνου Χατζηδάκι δεν ανήκει σε κανέναν απόγονό του, παρά μόνο η οικονομική εκμετάλλευσή του — και αυτό το βρίσκω λογικό. Αλλά το να απαγορεύεις σε καλλιτέχνες να τιμούν το έργο του, το οποίο αποτελεί εθνικό θησαυρό, αποφασίζοντας και διατάζοντας, είναι τακτικές που θα κάνουν τα κοκκαλάκια του να τρίζουν.
Πόσο μάλλον να διαχειρίζεσαι τις λέξεις της γλώσσας σαν να αποτελούν ιδιοκτησία και να συμπεριφέρεσαι σαν να σου ανήκουν, επειδή τυγχάνεις θετός γιος ενός μεγάλου καλλιτέχνη που τις χρησιμοποίησε κάποια στιγμή σε κάποιο έργο του.
Δεν είμαι καθόλου σίγουρος πως, αν ζούσε σήμερα ο Μάνος Χατζηδάκις, θα ένιωθε και πολύ περήφανος.
Ωστόσο, για καλό και για κακό, θα πρότεινα σε επίδοξους καλλιτέχνες να μην χρησιμοποιήσουν στον ίδιο τίτλο δικών τους κομματιών το «Μέσα», το «Αυτή» και το «Βάρκα» στο ίδιο κομμάτι. Ή το «Τράβα» και το «Μπρος». Ή τίποτα παιδιά που τυγχάνει να κατάγεται όλα από τον Πειραιά.
Ποτέ δεν ξέρεις πού μπορεί να βρεθείς μπλεγμένος.
