Γράφει ο Νίκος Κατσαρός
Σαν σήμερα πριν 9 χρόνια, το 2017, έφυγε από τη ζωή ο Στάθης Ψάλτης.
Και αυτό δεν είναι ένα αφιέρωμα στη μνήμη του. Είναι μια «επιστροφή» σε κάτι που δεν είναι μόνο σινεμά. Είναι μία μνήμη που θέλει απλά ένα μικρό ελάχιστο έναυσμα να ζωντανέψει. Μίας εποχής που τα πράγματα τα βαφτίσαμε φτηνά και του ποδαριού αλλά αυτό που δεν βλέπαμε τότε είναι ότι όλο αυτό το σύμπαν ήταν κάτι περισσότερο από κινηματογράφος. Ήταν μία ολόκληρη κουλτούρα.
Διότι ο Ψάλτης δεν ήταν απλώς ένας ηθοποιός.
Ήταν ένας μηχανισμός ενέργειας μέσα στο κάδρο που παρήγαγε πολιτιστική κληρονομιά. Όχι με την ακαδημαϊκή προσέγγιση αλλά με την βαθιά λαϊκή.
Από τη γειτονιά στη λαϊκή μυθολογία
Γεννημένος στο Βέλο Κορινθίας και μεγαλωμένος στο Αιγάλεω, κουβάλησε σε όλη αυτή τη διαδρομή κάτι αυθεντικά λαϊκό. Σαν ταυτότητα.
Πέρασε από σπουδές, θέατρο, επιθεώρηση. Είχε βάση. Δεν ήταν “έτοιμος για κατανάλωση”. Ήξερε τι έκανε.
Μετά ήρθε η δεκαετία του ’80.
Και μαζί της, μια ολόκληρη βιομηχανία που δεν είχε χρόνο και πολύ χρήμα να διαθέσει. Ζητούσε ταχύτητα, ένταση, γέλιο χωρίς δεύτερη σκέψη και αμεσότητα στα πάντα.
Εκεί βρήκε την Ιθάκη του ο Στάθης.
Και η Ιθάκη του βρήκε τον Οδυσσέα της.
Η τέχνη της υπερβολής
Ο Στάθης Ψάλτης δεν έπαιζε ρεαλιστικά.
Έπαιζε ένα κλικ (μπορεί και δύο) πάνω απ’ τον ρεαλισμό — εκεί που το «φυσιολογικό» μπλέκεται με την καρικατούρα.
Η φωνή του ανέβαινε οκτάβες και εντάσεις, το σώμα του δεν σταματούσε, οι κινήσεις του ήταν σχεδόν χορογραφημένες μέσα σε ένα ερασιτεχνικό χάος.
Αυτό που για άλλους ηθοποιούς θεωρείτο το «εύκολο» και υπερβολικό, για εκείνον ήταν τρομερά ακριβές.
Διότι ήξερε ακριβώς πόσο να το τραβήξει για να μη σπάσει και καταρρεύσει.
Και αυτό δεν είναι καθόλου μα καθόλου εύκολο.
Το μεγάλο “αν”
Η κουβέντα λοιπόν κάποια στιγμή έφτασε σε εκείνο το «Αν».
Διότι πίσω από τον εκρηκτικό, καλτ πρωταγωνιστή, υπήρχε ένας ηθοποιός με πολύ μεγαλύτερες δυνατότητες οι οποίες έμοιαζαν να μην του χρειάζονται.
Άνθρωποι του θεάτρου μιλούσαν για εύρος. Για δυνατότητα να σταθεί και σε πιο απαιτητικό ρεπερτόριο. Για έναν ηθοποιό που δεν εξαντλούνταν στην καρικατούρα.
Αλλά η εποχή τον ήθελε αλλιώς.
Και εκείνος — είτε από επιλογή είτε από συγκυρία — έγινε το πρόσωπο αυτής της εποχής από επιλογή.
Κάποιες φορές, η επιτυχία δεν σε περιορίζει επειδή αποτυγχάνεις.
Σε περιορίζει επειδή πετυχαίνεις πάρα πολύ.
Επιλεγμένοι ρόλοι
Δεν έχει νόημα να γίνει αυθαίρετο “Top 5” (6 για την ακρίβεια).
Αλλά υπάρχουν συγκεκριμένες ταινίες όπου η παρουσία του είναι τόσο ταυτισμένη με την εποχή όσο η πίτσα με τη Νάπολη:
1.«Βασικά… καλησπέρα σας»
2.«Καμικάζι αγάπη μου»
3.«Τα καμάκια»
4. «Κλεφτρόνι και Τζέντλεμαν»
5.«Ψηλός, λιγνός και Ψεύταρος»
6.«Τροχονόμος Βαρβάρα»
Δεν τις αναφέρω απλά επειδή είναι οι αγαπημένες μου αλλά περισσότερο διότι μέσα σε αυτό το φαινομενικά ίδιο μοτίβο ο Ψάλτης μετατρεπόταν σε έναν ικανότατο χαμαιλέοντα.
Έχτισε μια περσόνα που δείχνει να επαναλαμβάνεται, αλλά στην ουσία εξελίχθηκε και τελικά έγινε αναγνωρίσιμη και παρά την επανάληψη ποτέ βαρετή.
Ατάκες που έγιναν καθημερινή γλώσσα
Ο Ψάλτης έφτιαχνε memes και viral φράσεις πριν μάθουμε τι σημαίνουν αυτές οι έννοιες. Πριν καν υπάρξουν. Υπάρχουν φράσεις του που πράγματι έχουν περάσει στη λαϊκή μνήμη σαν κειμήλια μίας άλλης εποχής:
- «Βασικά… καλησπέρα σας»
- «Κούλα, μ’ ακούς; Πολύ κωλόπαιδο ο Κυριάκος»
- «Ωραίες ιδέες έχει μωρή αχλάδω»
- «Φίλοι Ρωμαίοι, Φίλοι Σεπολιώτες!»
- «Πωωω τι μανουλομάνουλο είσαι εσύ!»
- «Τρελός είμαι ότι θέλω κάνω»
Αυτά και πολλά άλλα σκάλισαν κάμποσες σελίδες της βίβλου της ποπ κουλτούρας των 80s
Δείτε και ακούστε αυτές και άλλες εδώ
Από VHS σε meme
Ο Στάθης Ψάλτης δεν έμεινε στο παρελθόν.
Έγινε κάτι πολύ πιο ενδιαφέρον.
Έγινε επαναχρησιμοποιήσιμος.
Σκηνές του παίζουν ξανά και ξανά στο διαδίκτυο.
Ατάκες του εμφανίζονται σε σχόλια, σε posts, σε καθημερινή επικοινωνία.
Η φιγούρα του λειτουργεί σχεδόν σαν shorthand: δεν χρειάζεται εξήγηση.
Αυτό είναι ποπ κουλτούρα στην πιο καθαρή της μορφή.
Όταν δεν θυμάσαι απλώς κάποιον — τον χρησιμοποιείς.
Οι ρόλοι που σημάδεψαν μια ολόκληρη εποχή
Ο Στάθης Ψάλτης ταυτίστηκε όσο λίγοι με την έκρηξη της ελληνικής βιντεοκωμωδίας της δεκαετίας του ’80, πρωταγωνιστώντας σε ταινίες που έγιναν συνώνυμες με την εποχή, όπως «Βασικά… καλησπέρα σας», «Καμικάζι, αγάπη μου», «Ρόδα, τσάντα και κοπάνα», «Ρόδα, τσάντα και κοπάνα Νο2», «Τροχονόμος Βαρβάρα», «Μάντεψε τι κάνω τα βράδια» και «Έλα να αγαπηθούμε ντάρλινγκ», ενώ συμμετείχε και σε πλήθος επιθεωρησιακών παραγωγών.
Όλη η φιλμογραφία του εδώ
Τι μένει τελικά
Ο Στάθης Ψάλτης δεν ήταν μόνο ένας κωμικός των ‘80s.
Δεν ήταν μόνο μια καλτ φιγούρα.
Ήταν ένα κομμάτι της ελληνικής καθημερινότητας που πέρασε από την οθόνη στη μνήμη.
Και αυτό είναι ίσως το πιο δύσκολο πράγμα που μπορεί να πετύχει ένας ηθοποιός:
Να μην τον θυμάσαι απλώς.
Αλλά να τον κουβαλάς χωρίς να το καταλαβαίνεις.
Πόσο μάλλον όταν αυτό που «έφτιαξε» το ανακαλούν και χρησιμοποιούν γενιές ανθρώπων που την δεκαετία κατά την οποία μεσουράνησε δεν είχαν καν γνωριστεί οι γονείς τους.
Λοιπόν αυτά: Άντε σας αφήνω τώρα, διότι τον θυμήθηκα, συγκινήθηκα …«Στεναχωρέθηκα και ..Πάω να φάω ένα σουβλάκι με τζατζίκι…»
