Γράφει ο Νίκος Κατσαρός
Ο Superman δεν είναι ένας τύπος που έπεσε από τον ουρανό, από το μακρινό Krypton. Είναι ένας υπερήρωας τον οποίο «έσπρωξε» πάνω μας μια εποχή που δεν άντεχε άλλο τους αδύναμους αβοήθητους.
Σήμερα, με αφορμή την πρώτη εμφάνιση του Superman στο θρυλικό Action Comics #1, επιστρέφουμε σε μια ιστορία που μοιάζει απλή μόνο αν τη δεις από μακριά.
Ένας άντρας με μπλε στολή. Μια κόκκινη κάπα. Ένα «S» στο στήθος. Ένα αυτοκίνητο σηκωμένο πάνω από το κεφάλι του και κάπως έτσι, μέσα από λίγες σελίδες ενός κόμικ του 1938, γεννήθηκε κάτι πολύ μεγαλύτερο από έναν …απλό υπερήρωα.
Γεννήθηκε ένας μύθος.
Όχι ωστόσο ένας καθαρός, αποστειρωμένος μύθος. Ο Superman κουβαλά στην ύπαρξή του τη φτώχεια, τη μετανάστευση, την αδικία, την εμπορική εκμετάλλευση, την αμερικανική προπαγάνδα, αλλά κυρίως την ανάγκη των ανθρώπων να πιστέψουν ότι:
«Ναι! Υπάρχει κάποιος πιο δυνατός από το κακό.»
Και αυτό ίσως να είναι μεγαλύτερη υπερδύναμη από το ότι πετά. Άλλωστε «πτήσεις» κάναμε όλοι μικροί, έστω για τρία δευτερόλεπτα, πηδώντας από τον καναπέ.
Δύο παιδιά, ένας εξωγήινος και μια Αμερική που έψαχνε παρηγοριά
Ο Superman δεν δημιουργήθηκε σε κάποιο πολυτελές γραφείο ψυχαγωγικού κολοσσού. Δεν ήταν προϊόν focus group. Δεν προέκυψε από συμβούλους marketing που κοιτούσαν πίνακες και έλεγαν «λείπει από την αγορά ένας εξωγήινος με ηθικό πυρήνα και καλή εμπορική προοπτική».
Τον έφτιαξαν δύο νεαροί, ο Jerry Siegel και ο Joe Shuster, παιδιά εβραϊκών μεταναστευτικών οικογενειών, στο Κλίβελαντ. Δύο παιδιά που μεγάλωναν στην Αμερική της Μεγάλης Ύφεσης, με κοινωνική ανασφάλεια, φτώχεια, αντισημιτισμό, φόβο για τον φασισμό που ανέβαινε στην Ευρώπη και μια καθημερινότητα όπου ο αδύναμος σπάνια έβρισκε δικαιοσύνη.
Και τι έκαναν;
Έφτιαξαν έναν ξένο. Δικός μας δεν φτουρούσε.
Έναν πρόσφυγα από έναν κατεστραμμένο κόσμο. Ένα παιδί που φτάνει σε μια άλλη γη, παίρνει άλλο όνομα, φορά άλλη ταυτότητα, προσπαθεί να χωρέσει στο πλάνο. Τον λένε Kal-El, αλλά στον κόσμο πρέπει να συστηθεί ως Clark Kent. Πρέπει να κρύψει αυτό που είναι, για να επιβιώσει μέσα σε αυτό που βρέθηκε.
Δεν είναι δύσκολο να καταλάβει κανείς γιατί αυτή η ιστορία μίλησε τόσο δυνατά. Ο Superman είναι εξωγήινος, ναι. Αλλά ταυτόχρονα είναι και η ιστορία του ανθρώπου που έρχεται από αλλού και προσπαθεί να ανήκει κάπου.
Γι’ αυτό έγινε τελικά τόσο …αμερικανικός. Επειδή αφηγήθηκε με τον πιο απλό τρόπο μία από τις μεγάλες αμερικανικές φαντασιώσεις: ότι κάποιος μπορεί να έρθει από το τίποτα, να κρύβει μέσα του κάτι τεράστιο και τελικά να γίνει σύμβολο.
Βολική φαντασίωση, αλλά ταυτόχρονα και ανθρώπινη.
Ο πρώτος Superman δεν ήταν τόσο “καθωσπρέπει” όσο νομίζουμε
Σήμερα τον έχουμε στο μυαλό μας σχεδόν σαν πρόσκοπο με κάπα. Ευγενικός, ηθικός, φωτεινός, συγκρατημένος. Ο τύπος που θα σώσει το λεωφορείο, θα χαμογελάσει στο παιδί, θα πει κάτι για ελπίδα και θα φύγει προς τον ουρανό με την πλάτη ίσια όπως έφευγε ο Λούκυ Λουκ προς το ηλιοβασίλεμα.
Ο πρώτος Superman όμως ήταν πιο άγριος. Πιο λαϊκός. Και σίγουρα πιο θυμωμένος.
Στις πρώτες του ιστορίες δεν ήταν απλώς ο προστάτης του κράτους και υπερασπιστής της σημαίας. Ήταν με τραχύ τρόπο ο υπερασπιστής των καταπιεσμένων. Τα έβαζε με βίαιους άντρες, με διεφθαρμένους, με εκμεταλλευτές, με ανθρώπους της εξουσίας που θεωρούσαν ότι δεν θα λογοδοτήσουν ποτέ.
Δεν ήταν ακόμη ο γυαλισμένος ήρωας της αμερικανικής αθωότητας. Ήταν πιο κοντά σε έναν λαϊκό τιμωρό που έμπαινε μέσα στο δωμάτιο και ό,τι συνέβαινε φρόντιζε είτε με τον έναν είτε με τον άλλο τρόπο να σταματήσει να συμβαίνει.
Κι αυτό έχει σημασία.
Γιατί πριν ο Superman γίνει παγκόσμιο brand, ήταν μια φαντασίωση κοινωνικής δικαιοσύνης. Η ιδέα ότι ο ισχυρός δεν είναι υποχρεωτικά με το μέρος των ισχυρών. Ότι μπορεί να υπάρξει στην ανθρωπότητα υπερβολική δύναμη η οποία δεν συνθλίβει, αλλά προστατεύει.
Βέβαια, μετά ήρθε η βιομηχανία. Και όταν έρχεται η βιομηχανία όλα μπαίνουν σε ένα ωραίο κουτί, με λογότυπο και τιμή λιανικής.
Πέντε μικρές ιστορίες πίσω από την κάπα
Υπάρχουν μερικές λεπτομέρειες που κάνουν την ιστορία του Superman πιο ενδιαφέρουσα από το απλό «δύο τύποι δημιούργησαν έναν υπερήρωα».
Πρώτον, πριν γίνει ο ήρωας που ξέρουμε, η ιδέα του “Superman” είχε περάσει από μια πολύ διαφορετική μορφή. Οι Siegel και Shuster είχαν πειραματιστεί αρχικά με έναν χαρακτήρα πιο σκοτεινό, ακόμη και κακό. Ο ήρωας δεν γεννήθηκε έτοιμος. Διορθώθηκε, ξαναγράφτηκε, μεταμορφώθηκε.
Δεύτερον, ο πρώτος Superman δεν πετούσε όπως τον ξέρουμε σήμερα. Η διάσημη φράση ότι μπορούσε να πηδήξει πάνω από ψηλά κτίρια δεν ήταν ποιητική υπερβολή. Στην αρχή, περισσότερο πηδούσε παρά πετούσε. Ακόμη και οι υπερδυνάμεις του μεγάλωσαν, προϊόντος του χρόνου, μαζί με τη φήμη του. Όπως συχνά συμβαίνει με τους μύθους: όσο περισσότερο τους πιστεύουμε, τόσο δυνατότεροι γίνονται.
Τρίτον, ο Clark Kent δεν είναι απλώς η κρυφή ταυτότητα του Superman. Είναι η ιδιοφυής αντιστροφή του ονείρου. Ο πιο δυνατός άνθρωπος στον κόσμο παριστάνει τον αδύναμο, τον αδέξιο, τον ντροπαλό, τον καθημερινό.
Τέταρτον, η Lois Lane δεν είναι διακοσμητικό πρόσωπο στην αρχική μυθολογία. Είναι παρούσα από την αρχή. Δημοσιογράφος, δυναμική, φιλόδοξη, συχνά πιο θαρραλέα από τους άντρες γύρω της. Σε μια εποχή που οι γυναίκες στα κόμικς μπορούσαν εύκολα να είναι απλώς «το κορίτσι της ιστορίας», η Lois ήταν ήδη κάτι παραπάνω: ήταν εκείνη που κυνηγούσε την ιστορία.
Πέμπτον, και ίσως πιο πικρό, οι δημιουργοί του Superman δεν έγιναν αμέσως οι μεγάλοι κερδισμένοι της ιστορίας τους. Ο ήρωας που έφτιαξαν μετατράπηκε σε εκατομμύρια, μετά σε δισεκατομμύρια, σε μία παγκόσμια βιομηχανία. Οι ίδιοι όμως οι δημιουργοί πέρασαν δεκαετίες μέσα σε δικαστικές διαμάχες, πικρία και διεκδίκηση αναγνώρισης.
Διότι καμιά φορά η …υπερδύναμη του καπιταλισμού είναι αυτή. Να σιγοντάρει τον ήδη δυνατό ανεξάρτητα αν έχει το δίκιο με το μέρος του.
Η μεγάλη ίντριγκα: οι δημιουργοί που πούλησαν έναν θεό για 130 δολάρια
Εδώ είναι το σημείο που η ιστορία σταματά να είναι …γλυκιά.
Οι Siegel και Shuster πούλησαν τα δικαιώματα του Superman για ένα ποσό που σήμερα ακούγεται εξευτελιστικό: 130 δολάρια. Εκείνη τη στιγμή, βέβαια, δεν ήξεραν ότι αυτός ο τύπος με την κάπα θα γινόταν ένας από τους πιο αναγνωρίσιμους χαρακτήρες στην ιστορία της παγκόσμιας ποπ κουλτούρας.
Αλλά αυτό δεν κάνει την ιστορία λιγότερο σκληρή.
Διότι ο Superman έγινε αυτοκρατορία. Έγινε κόμικς, ραδιόφωνο, τηλεόραση, κινηματογράφος, παιχνίδια, αφίσες, μπλουζάκια, lunchboxes, ιδεολογία, νοσταλγία. Έγινε χρήμα. Πάρα πολύ χρήμα.
Και οι δύο άνθρωποι που τον σκέφτηκαν από το μηδέν βρέθηκαν για χρόνια να παλεύουν για δικαιώματα, αναγνώριση, αποζημιώσεις, ηθική δικαίωση.
Ο ήρωας και η σημαία: πότε η ελπίδα γίνεται προπαγάνδα;
Ο Superman δεν είναι μόνο ένας χαρακτήρας ή τουλάχιστον έτσι εξελίχθηκε. Είναι ένα παντοδύναμο εργαλείο. Όπως σχεδόν όλοι οι μεγάλοι υπερήρωες της Χρυσής Εποχής των κόμικς.
Στον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, τα αμερικανικά κόμικς δεν ήταν απλά μία παιδική ψυχαγωγία. Ήταν μαζικό μέσο. Έφταναν σε παιδιά, εφήβους, στρατιώτες, οικογένειες. Κυκλοφορούσαν φθηνά, γρήγορα, έντονα, με εικόνες που δεν χρειάζονταν βαθιά ανάλυση για να περάσουν το όποιο μήνυμα.
Και το μήνυμα ήταν καθαρό: εμείς είμαστε οι καλοί, οι άλλοι είναι οι κακοί, η Αμερική πολεμά πάντα για το σωστό.
Μαζί με τον Superman ήταν και ο Captain America, η Wonder Woman, ο Batman, δεκάδες ήρωες και περιοδικά που μπήκαν, άλλοι πιο άμεσα και άλλοι πιο έμμεσα, στη λογική της πολεμικής αφήγησης. Ο Captain America ήταν —και είναι— πολύ πιο απροκάλυπτος ως πολεμικό σύμβολο. Από την αρχή σχεδόν κουβαλά την αμερικανική σημαία στο σώμα του σαν κάτι τυπάκους που βλέπουμε σε σχετικά βίντεο και οι οποίοι «ξέρουν» τι δεν θέλουν αλλά δεν ξέρουν όλους τους στίχους του εθνικού ύμνου, ούτε πότε υπογράφηκε η διακήρυξη της ανεξαρτησίας.
Ο Superman από την άλλη είναι πιο σύνθετος.
Δεν ξεκίνησε ως στρατιώτης. Δεν γεννήθηκε ως αφίσα στρατολόγησης. Ξεκίνησε ως υπερασπιστής των αδύναμων. Όμως μέσα στο κλίμα του πολέμου, ο χαρακτήρας άρχισε να φορτώνεται με όλο και περισσότερη …Αμερική. Έγινε σύμβολο του καλού, της ελευθερίας, της δικαιοσύνης, της δύναμης που δεν χρειάζεται να εξηγήσει πολλά διότι θεωρείται αυτονόητα σωστή.
Η προπαγάνδα, όπως ξέρουμε, δεν έρχεται πάντα με ντουντούκα.
Δεν ουρλιάζει «πίστεψέ με». Μερικές φορές, καλή ώρα, φορά κάπα. Χαμογελά. Σώζει ένα παιδί. Χτυπά έναν Ναζί στο εξώφυλλο. Πουλά πολεμικά ομόλογα. Και σου μαθαίνει από μικρό ποιος είναι ο σωστός κόσμος και ποιος ο λάθος.
Αυτό βέβαια δεν σημαίνει ότι όλα είναι ψέμα. Ο φασισμός ήταν όντως πραγματικό σκοτάδι. Οι Ναζί δεν ήταν η «άλλη άποψη». Οι υπερήρωες εκείνης της εποχής εξέφρασαν και μια αληθινή αγωνία απέναντι σε κάτι τερατώδες.
Αλλά άλλο πράγμα η αγωνία και άλλο η «μηχανή».
Και η Αμερική ήξερε να φτιάχνει «μηχανές». Προπαγάνδας.
Τα κόμικς ως …μαλακή δύναμη
Οι μελετητές της ποπ κουλτούρας και της προπαγάνδας έχουν ασχοληθεί αρκετά με τον ρόλο των κόμικς στον πόλεμο και αργότερα στον Ψυχρό Πόλεμο. Ότι υπήρχαν πατριωτικές ιστορίες ήταν προφανές, αλλά το πραγματικά ενδιαφέρον είναι ότι τα κόμικς ήταν ένα ιδανικό μέσο για να κάνεις την πολιτική να μοιάζει με …περιπέτεια.
Στο κόμικ, ο κόσμος χωρά σε καρέ. Το καλό έχει πρόσωπο. Το κακό έχει σκοτεινή στολή, περίεργη προφορά, ένα έντονο σύμβολο και μία καρτουνίστικα μοχθηρή γκριμάτσα. Η βία έχει χρώμα και η νίκη έρχεται χωρίς εκπλήξεις στην τελευταία σελίδα.
Το παιδί που διαβάζει, λοιπόν, δεν «παίρνει» απλώς μια ιστορία. Παίρνει έναν χάρτη ηθικής.
Ένας χάρτης συχνά απλοϊκός έως επικίνδυνα απλοϊκός. Διότι η πραγματική Ιστορία δεν έχει πάντα κακούς με σαγόνια καρικατούρας και καλούς με τέλεια χωρίστρα.
Στα κόμικ λοιπόν σαν του Superman η δύναμη του υπερήρωα είναι ότι μπορεί να καθαρίζει τον κόσμο από την αμφιβολία και αυτό, σε εποχές φόβου, είναι τρομερά ελκυστικό και καταπραϋντικό.
Ποιος δεν θα ήθελε έναν Superman όταν όλα γύρω μοιάζουν μπερδεμένα;
Ποιος δεν θα ήθελε κάποιον που να ξέρει αμέσως ποιος φταίει, ποιος κινδυνεύει, ποιος πρέπει να σωθεί και ποιος πρέπει να πέσει με δύναμη πάνω σε έναν τοίχο;
Η δημοκρατία όμως δεν λειτουργεί έτσι. Κι όταν λειτουργεί έτσι, μάντεψε: ΔΕΝ είναι δημοκρατία. Η δημοκρατία θέλει αμφιβολία και συζήτηση. Ο υπερήρωας, αντίθετα, λειτουργεί γρήγορα. Αποφασίζει και πράττει.
Ό,τι κάνει αυτή τη στιγμή ο Ντόναλντ Τραμπ και γι’ αυτό μερίδα του αμερικανικού —και όχι μόνο— λαού, τον μπερδεύει με υπερήρωα.
Ο Superman ως καθρέφτης της Αμερικής
Ο Superman είναι ίσως ο πιο αμερικανικός ήρωας ακριβώς επειδή δεν είναι μόνο αμερικανικός.
Είναι πρόσφυγας, αλλά γίνεται σύμβολο της χώρας που τον υιοθετεί. Είναι ξένος, αλλά υπερασπίζεται την πατρίδα του ως πιο γνήσιος από τους γηγενείς. Είναι υπεράνθρωπος, αλλά ζει ως ένας ντροπαλός εργαζόμενος δημοσιογράφος. Είναι «θεός», αλλά παριστάνει τον υπάλληλο.
Μέσα του χωρά όλη η αμερικανική αντίφαση.
Η χώρα που λέει ότι δίνει ευκαιρίες στους ξένους, αλλά συχνά τους θέλει αόρατους μέχρι να της φανούν χρήσιμοι. Η χώρα που μιλά για ελευθερία, αλλά έχει ιστορία ρατσισμού, βίας και αποκλεισμών. Η χώρα που παράγει σύμβολα ελπίδας, αλλά τα μετατρέπει αμέσως σε εμπορεύματα.
Ο Superman είναι όμορφος μύθος. Αλλά είναι και προϊόν. Είναι ηθικό σύμβολο. Αλλά είναι και πνευματική ιδιοκτησία. Είναι φαντασίωση σωτηρίας. Αλλά είναι και υπόθεση δικηγόρων, εταιρειών, στούντιο και συμβολαίων.
Με άλλα λόγια, είναι ένας τέλειος αμερικανικός ήρωας.
Διότι στην Αμερική ακόμη και η ελπίδα πρέπει να έχει κάτοχο.
Γιατί αντέχει ακόμη;
Θα μπορούσε κανείς να πει ότι ο Superman είναι ξεπερασμένος. Υπερβολικά καλός, υπερβολικά καθαρός, υπερβολικά απλός για την εποχή μας. Σήμερα συνηθίζουμε να αγαπάμε τους αντιήρωες. Τους σκοτεινούς χαρακτήρες. Τους τραυματισμένους. Τους διφορούμενους. Αυτούς που δεν ξέρεις αν πρέπει να τους θαυμάσεις ή να τους φοβηθείς.
Ο Superman σήμερα μοιάζει σχεδόν αφελής.
Σε μια εποχή όμως που ο κυνισμός πουλιέται ως εξυπνάδα, ένας ήρωας που επιμένει στην καλοσύνη ίσως και να μοιάζει σχεδόν επαναστατικός.
Η δυσκολία με τον Superman δεν είναι να πιστέψεις ότι πετά αλλά να πιστέψεις ότι κάποιος με τόση δύναμη θα διάλεγε ξανά και ξανά να μη γίνει τύραννος. Αυτό ναι, είναι υπερδύναμη.
Ότι μπορεί να κάνει σχεδόν τα πάντα και επιλέγει να κάνει το σωστό.
