Φόρος υγειονομικής ταφής στο τραπέζι της Βουλής
Προτεινόμενη νομοθεσία που επιχειρεί να βάλει τάξη στη διαχείριση των δημοτικών αποβλήτων στην Κύπρο, μέσω της εισαγωγής φόρου υγειονομικής ταφής, βρίσκεται ενώπιον της κοινοβουλευτικής Επιτροπής Περιβάλλοντος.
Οι σχετικοί κανονισμοί αποτελούν μέρος της πράσινης φορολογικής μεταρρύθμισης και συνδέονται με δέσμευση της Κυπριακής Δημοκρατίας στο Εθνικό Σχέδιο Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας, με ορόσημο ολοκλήρωσης την 30ή Ιουνίου 2026.
Η Βουλή καλείται να εγκρίνει τους κανονισμούς πριν από το κλείσιμό της για τις θερινές διακοπές, καθώς σε διαφορετική περίπτωση τίθεται σε κίνδυνο ευρωπαϊκό κονδύλι ύψους €23 εκατομμυρίων.
Το διακύβευμα των €23 εκατομμυρίων
Η εισαγωγή του φόρου υγειονομικής ταφής αποτελεί υποχρέωση που ανέλαβε η Κυβέρνηση το 2021, στο πλαίσιο της πράσινης φορολογικής μεταρρύθμισης, προκειμένου η Κύπρος να λάβει πέραν του €1 δισ. από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή.
Σύμφωνα με τα δεδομένα που βρίσκονται ενώπιον της Βουλής, εάν οι κανονισμοί δεν εγκριθούν μέχρι τις 31 Αυγούστου, η Κύπρος κινδυνεύει να χάσει ποσό €23 εκατ. από τον Μηχανισμό Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας.
Σημειώνεται ότι δεν πρόκειται για υποχρέωση εναρμόνισης με ευρωπαϊκή νομοθεσία, αλλά για δέσμευση που συνδέεται με το Εθνικό Σχέδιο Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας.
Γιατί προκρίνεται ο φόρος στα απόβλητα
Το Υπουργείο Οικονομικών κλήθηκε να διαμορφώσει την τελική μορφή της πράσινης φορολογικής μεταρρύθμισης, μέσα από επιμέρους φορολογίες σε νομοσχέδια και κανονισμούς.
Σε ό,τι αφορά τη διαχείριση αποβλήτων, προκρίθηκε η εισαγωγή φόρου υγειονομικής ταφής δημοτικών αποβλήτων, λόγω του ιδιαίτερα υψηλού ποσοστού σκυβάλων που εξακολουθούν να καταλήγουν σε χώρους ταφής.
Με βάση στοιχεία του Τμήματος Περιβάλλοντος, σήμερα οδηγείται σε ταφή περίπου το 68% των οικιακών αποβλήτων, τη στιγμή που ο ευρωπαϊκός στόχος είναι ο περιορισμός της υγειονομικής ταφής των δημοτικών αποβλήτων στο 10% μέχρι το 2035.
€48 εκατομμύρια για το “Πληρώνω Όσο Πετώ”
Με την εισαγωγή της συγκεκριμένης φορολογίας, θα καταστεί δυνατή η εκταμίευση ποσού €23 εκατ. μέσω του Μηχανισμού Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας.
Το ποσό αυτό θα προστεθεί στα €25 εκατ. που είναι ήδη δεσμευμένα στο Πρόγραμμα Πολιτικής Συνοχής «ΘΑΛΕΙΑ» για δράσεις διαλογής στην πηγή και χωριστής συλλογής αποβλήτων στις Αρχές Τοπικής Αυτοδιοίκησης.
Συνολικά, δηλαδή, ποσό €48 εκατ. θα μπορεί να αξιοποιηθεί για δράσεις που αφορούν την προσαρμογή των δήμων και κοινοτήτων στην εφαρμογή του συστήματος «Πληρώνω Όσο Πετώ».
Πού θα πηγαίνουν τα έσοδα από τον φόρο
Τα έσοδα από τον φόρο υγειονομικής ταφής θα κατατίθενται σε ειδικό άρθρο του Προϋπολογισμού του Τμήματος Περιβάλλοντος.
Σύμφωνα με τον σχεδιασμό, τα έσοδα θα μπορούν να αξιοποιούνται για την επιδότηση του κόστους συλλογής σκυβάλων, ανακυκλώσιμων υλικών ή οργανικών αποβλήτων, καθώς και για έργα και δράσεις των Αρχών Τοπικής Αυτοδιοίκησης που αφορούν την ορθολογική διαχείριση των αποβλήτων.
Με άλλα λόγια, ο φόρος παρουσιάζεται ως εργαλείο περιβαλλοντικής πολιτικής, με ανταποδοτικό χαρακτήρα, ώστε τα χρήματα να επιστρέφουν σε δράσεις που μειώνουν την ταφή και ενισχύουν την κυκλική οικονομία.
Πώς θα αυξάνεται ο φόρος ανά τόνο
Ο φόρος υγειονομικής ταφής θα εφαρμόζεται κλιμακωτά.
Με την έναρξη ισχύος των κανονισμών και μέχρι τις 31 Δεκεμβρίου 2027, η διάθεση δημοτικών αποβλήτων σε χώρους υγειονομικής ταφής θα φορολογείται με €10 ανά τόνο.
Από την 1η Ιανουαρίου 2028, ο συντελεστής θα αυξάνεται κάθε χρόνο κατά €5 ανά τόνο, μέχρι να φτάσει τα €70 ανά τόνο το 2039.
Συγκεκριμένα, ο φόρος θα διαμορφώνεται ως εξής:
2026-2027: €10 ανά τόνο
2028: €15 ανά τόνο
2029: €20 ανά τόνο
2030: €25 ανά τόνο
2031: €30 ανά τόνο
2032: €35 ανά τόνο
2033: €40 ανά τόνο
2034: €45 ανά τόνο
2035: €50 ανά τόνο
2036: €55 ανά τόνο
2037: €60 ανά τόνο
2038: €65 ανά τόνο
2039: €70 ανά τόνο
Η λογική πίσω από το μέτρο
Η φιλοσοφία του μέτρου είναι ότι όσο περισσότερα απόβλητα καταλήγουν σε ταφή, τόσο μεγαλύτερο θα είναι το κόστος.
Με την εφαρμογή του Πληρώνω Όσο Πετώ, τα οργανικά απόβλητα αναμένεται να συλλέγονται χωριστά, ενώ θα πρέπει να αυξηθεί σημαντικά και η χωριστή συλλογή ανακυκλώσιμων υλικών.
Στόχος είναι στους χώρους υγειονομικής ταφής να καταλήγουν σταδιακά μόνο τα υπολειμματικά απόβλητα.
Σύμφωνα με τον σχεδιασμό, από το 2030-2032 και μετά αναμένεται σημαντική μείωση των ποσοτήτων που θα οδηγούνται σε ταφή, λόγω της απόδοσης των προγραμμάτων διαλογής στην πηγή και χωριστής συλλογής.
Έτσι, παρότι ο φόρος ανά τόνο θα αυξάνεται, το συνολικό ποσό που θα καταβάλλεται μπορεί να είναι αναλογικά μικρότερο, εφόσον μειωθούν ουσιαστικά τα απόβλητα που καταλήγουν στους ΧΥΤ.
Διαφωνούν δήμοι και κοινότητες
Την ίδια ώρα, έντονη ανησυχία και διαφωνία καταγράφεται από πλευράς δήμων και κοινοτήτων.
Οι εκπρόσωποι της Ένωσης Δήμων και των Κοινοτήτων δεν συναινούν με την εισαγωγή της προτεινόμενης φορολογίας στην παρούσα φάση.
Υποστηρίζουν ότι πριν επιβληθεί ο φόρος θα έπρεπε να έχουν προηγηθεί οι αναγκαίες υποδομές και πολιτικές από το κράτος, ώστε να μπορεί πράγματι να μειωθεί το ποσοστό των αποβλήτων που οδηγούνται σε τελική διάθεση.
Μεταξύ άλλων, αναφέρονται στην ανάγκη πλήρους λειτουργίας του συστήματος Πληρώνω Όσο Πετώ, αλλά και στη δημιουργία των υποδομών που θα επιτρέψουν στους δήμους και στις κοινότητες να διαχειριστούν αποτελεσματικά τα απόβλητα.
Φόβος ότι το κόστος θα περάσει στα νοικοκυριά
Οι δήμοι προειδοποιούν ότι οι λανθασμένοι χειρισμοί και η έλλειψη έγκαιρου σχεδιασμού οδήγησαν την Κυπριακή Δημοκρατία σε υποχρεώσεις και πιέσεις, με αποτέλεσμα το κόστος να κινδυνεύει σήμερα να μετακυλιστεί στα νοικοκυριά.
Το σημείο αυτό είναι και το πιο πολιτικά ευαίσθητο: ο φόρος καταβάλλεται από τις Αρχές Τοπικής Αυτοδιοίκησης προς τον διαχειριστή του χώρου υγειονομικής ταφής και, στη συνέχεια, ο διαχειριστής θα αποδίδει το ποσό στο Τμήμα Περιβάλλοντος.
Ωστόσο, εάν οι τοπικές αρχές δεν έχουν τα εργαλεία για να μειώσουν γρήγορα τις ποσότητες που οδηγούνται σε ταφή, το επιπλέον κόστος ενδέχεται να φτάσει τελικά στους πολίτες μέσω των δημοτικών τελών ή άλλων χρεώσεων.
Ανταποδοτικός φόρος ή νέα επιβάρυνση;
Η κυβέρνηση προβάλλει τον φόρο ως εργαλείο για τη μετάβαση σε πιο ορθολογική διαχείριση αποβλήτων, με επιστροφή των εσόδων σε έργα, εξοπλισμό, υπηρεσίες, επιδοτήσεις και χορηγίες προς τις Αρχές Τοπικής Αυτοδιοίκησης.
Οι δήμοι και οι κοινότητες, από την άλλη, θέτουν ζήτημα σειράς και χρονισμού. Υποστηρίζουν ότι χωρίς προηγούμενη εφαρμογή των αναγκαίων υποδομών, ο φόρος λειτουργεί περισσότερο ως πίεση προς την Τοπική Αυτοδιοίκηση και λιγότερο ως πραγματικό κίνητρο αλλαγής.
Το ερώτημα, επομένως, δεν είναι μόνο αν πρέπει να μειωθεί η ταφή αποβλήτων. Σε αυτό υπάρχει ευρεία συμφωνία. Το κρίσιμο ερώτημα είναι ποιος θα πληρώσει τη μετάβαση και αν οι πολίτες θα έχουν πρώτα τις πρακτικές δυνατότητες να μειώσουν τα σκύβαλα που παράγουν.
Η μεγάλη εικόνα για την Κύπρο
Η Κύπρος παραμένει ανάμεσα στα κράτη μέλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης με υψηλή κατά κεφαλήν παραγωγή αποβλήτων και ιδιαίτερα αυξημένη εξάρτηση από τη διάθεση δημοτικών αποβλήτων σε χώρους υγειονομικής ταφής.
Το γεγονός ότι περίπου 68% των οικιακών αποβλήτων οδηγείται σήμερα σε ταφή δείχνει το μέγεθος της απόστασης που πρέπει να καλυφθεί μέχρι τον στόχο του 10% έως το 2035.
Ο φόρος υγειονομικής ταφής επιχειρεί να λειτουργήσει ως μοχλός αλλαγής. Όμως για να μην καταλήξει απλώς σε ακόμη μία επιβάρυνση, θα πρέπει να συνοδευτεί από ουσιαστικές υποδομές, καθαρούς κανόνες, διαλογή στην πηγή, αποτελεσματική ανακύκλωση και πραγματική εφαρμογή του Πληρώνω Όσο Πετώ.
Το στοίχημα είναι αν η Κύπρος θα αξιοποιήσει τον φόρο για να αλλάξει επιτέλους μοντέλο στη διαχείριση αποβλήτων ή αν θα περιοριστεί σε μια ακόμη υποχρέωση που θα μεταφερθεί, αργά ή γρήγορα, στον λογαριασμό των πολιτών.
