Ελάχιστες ταινίες στην πρόσφατη ιστορία του κινηματογράφου κατάφεραν να προκαλέσουν τόσο έντονη συζήτηση όσο η «Οδύσσεια» του Κρίστοφερ Νόλαν. Η πολυαναμενόμενη μεταφορά του ομηρικού έπους δεν αποτελεί απλώς ένα ακόμη blockbuster. Έχει εξελιχθεί σε αντικείμενο μιας παγκόσμιας πολιτιστικής αντιπαράθεσης, με τους θαυμαστές της να τη χαρακτηρίζουν αριστούργημα και τους επικριτές της να υποστηρίζουν ότι ο σκηνοθέτης θυσίασε τον Όμηρο προκειμένου να υπηρετήσει τη δική του κινηματογραφική αισθητική.
Το παράδοξο είναι ότι οι δύο αυτές εικόνες συνυπάρχουν. Η ταινία σημειώνει τεράστια εμπορική επιτυχία, καταγράφει εξαιρετικές επιδόσεις στις διεθνείς πλατφόρμες αξιολόγησης και χαρακτηρίζεται από πολλούς ως μία από τις κορυφαίες δημιουργίες του Νόλαν. Την ίδια ώρα, όμως, ορισμένες από τις εγκυρότερες φωνές της κλασικής φιλολογίας και της διεθνούς κριτικής ασκούν σκληρή κριτική, υποστηρίζοντας ότι το αποτέλεσμα απέχει σημαντικά από το πνεύμα του ομηρικού αριστουργήματος.
«Δεν είναι ο Όμηρος, είναι ο Νόλαν»
Η βασικότερη ένσταση που διατυπώνεται είναι ότι ο σκηνοθέτης δεν επιχείρησε να μεταφέρει τον Όμηρο στη μεγάλη οθόνη, αλλά να τον προσαρμόσει στο προσωπικό του κινηματογραφικό σύμπαν. Οι επικριτές σημειώνουν ότι ο Οδυσσέας παρουσιάζεται ως ένας βασανισμένος, εσωστρεφής ήρωας, που κουβαλά τα τραύματα του πολέμου και κινείται περισσότερο ως ψυχολογική περίπτωση παρά ως ο πολυμήχανος, γοητευτικός και αντιφατικός χαρακτήρας που περιγράφει ο Όμηρος.
Κατά συνέπεια, η ταινία μετατρέπεται από ένα έπος περιπέτειας σε μια υπαρξιακή αναζήτηση γύρω από τις ενοχές, τη μνήμη και την ανθρώπινη ταυτότητα. Για αρκετούς κριτικούς αυτή είναι μια ευφυής σύγχρονη ανάγνωση. Για άλλους, όμως, πρόκειται για μια αλλοίωση του ίδιου του έργου.
Ιδιαίτερα επικριτικός παρουσιάζεται ο The Economist, ο οποίος, αναγνωρίζει μεν ότι η ταινία αποτελεί ένα εξαιρετικό τεχνικό επίτευγμα, αλλά θεωρεί ότι αποτυγχάνει να μεταφέρει την ουσία του ομηρικού έπους. Το περιοδικό επαινεί τη φωτογραφία, τις σκηνές δράσης, τη χρήση της τεχνολογίας IMAX, τη μουσική και τη συνολική παραγωγή, υποστηρίζει όμως ότι πίσω από αυτή τη μεγαλοπρέπεια λείπει το σημαντικότερο στοιχείο: η ανθρώπινη ψυχή της «Οδύσσειας». Κατά την ανάλυση του Economist, ο Νόλαν αντιμετωπίζει τον Όμηρο σαν έναν ακόμη περίπλοκο αφηγηματικό μηχανισμό, γεμάτο χρονικά άλματα και αφηγηματικούς γρίφους, αντί να αναδείξει το χιούμορ, την ειρωνεία, τη συγκίνηση και τις βαθιές αντιφάσεις που κάνουν το αρχαίο κείμενο διαχρονικό. Με άλλα λόγια, ο θεατής εντυπωσιάζεται από το μέγεθος της παραγωγής, αλλά δύσκολα συγκινείται από τους ανθρώπους που βρίσκονται μέσα σε αυτή.
Emily Wilson: «Θα ντρεπόμουν αν είχα γράψει αυτό το σενάριο»
Ακόμη μεγαλύτερη αίσθηση προκάλεσε η δημόσια τοποθέτηση της διακεκριμένης κλασικής φιλολόγου Emily Wilson, της πρώτης γυναίκας που μετέφρασε ολόκληρη την «Οδύσσεια» στα αγγλικά και της οποίας η μετάφραση είχε αναφερθεί από τον ίδιο τον Νόλαν ως πηγή έμπνευσης. Η Wilson χαρακτήρισε το σενάριο «απογοητευτικό» και «ρηχό», υποστηρίζοντας ότι στερείται ψυχολογικού, ηθικού και πολιτικού βάθους. Μάλιστα, σε μια φράση που έκανε τον γύρο του κόσμου δήλωσε πως «θα ντρεπόμουν αν είχα γράψει οποιοδήποτε μέρος αυτού του σεναρίου». Η ίδια θεωρεί ότι οι χαρακτήρες παραμένουν μονοδιάστατοι, οι διάλογοι δεν διαθέτουν τη δύναμη του πρωτοτύπου και η αφηγηματική δομή λειτουργεί περισσότερο ως σκηνοθετικό τέχνασμα παρά ως ουσιαστικό εργαλείο αφήγησης.
Ένας Οδυσσέας χωρίς τις αντιφάσεις του
Αρκετοί μελετητές υποστηρίζουν ότι η μεγαλύτερη απώλεια της ταινίας είναι ο ίδιος ο χαρακτήρας του Οδυσσέα. Στον Όμηρο ο βασιλιάς της Ιθάκης είναι ταυτόχρονα γενναίος, αλαζόνας, ψεύτης, γοητευτικός, σκληρός, ευφυής και πολλές φορές ηθικά αμφιλεγόμενος. Στην ταινία, λένε οι επικριτές, οι περισσότερες από αυτές τις αντιφάσεις εξαφανίζονται. Ο Οδυσσέας γίνεται περισσότερο ένας τραγικός ήρωας που υποφέρει από τις συνέπειες του πολέμου, χάνοντας εκείνη τη σύνθετη προσωπικότητα που τον έκανε έναν από τους σημαντικότερους λογοτεχνικούς χαρακτήρες όλων των εποχών.
Οι γυναίκες περνούν σε δεύτερο πλάνο
Ένα ακόμη σημείο που έχει προκαλέσει αντιδράσεις αφορά τους γυναικείους χαρακτήρες. Η Πηνελόπη, η Κίρκη, η Καλυψώ και ακόμη περισσότερο η θεά Αθηνά εμφανίζονται, σύμφωνα με αρκετούς κριτικούς, σημαντικά υποβαθμισμένες σε σχέση με το πρωτότυπο. Από σύνθετες προσωπικότητες με καθοριστική επιρροή στην εξέλιξη της ιστορίας, μετατρέπονται κυρίως σε σταθμούς της διαδρομής του Οδυσσέα, γεγονός που, σύμφωνα με τους επικριτές, αφαιρεί σημαντικό μέρος της πολυφωνίας του ομηρικού έργου.
Πού χάθηκε το χιούμορ του Ομήρου;
Οι περισσότεροι πανεπιστημιακοί συμφωνούν σε ακόμη μία παρατήρηση. Η «Οδύσσεια» δεν είναι μόνο τραγωδία. Είναι γεμάτη ειρωνεία, λεπτό χιούμορ, πονηριά, αυτοσαρκασμό και παιχνίδι. Αντίθετα, στην κινηματογραφική εκδοχή κυριαρχεί σχεδόν συνεχώς ένας βαρύς, σκοτεινός και δραματικός τόνος, χαρακτηριστικός της φιλμογραφίας του Νόλαν. Για πολλούς αυτό αφαιρεί από το έργο την αφηγηματική του ποικιλία και περιορίζει τον συναισθηματικό του πλούτο.
Σημαντικές αντιδράσεις προκάλεσε και η επιλογή του Νόλαν να περιορίσει αισθητά την παρουσία των θεών. Στον Όμηρο, οι θεϊκές παρεμβάσεις καθορίζουν την εξέλιξη των γεγονότων. Στην ταινία, οι περισσότεροι μύθοι αποκτούν μια περισσότερο συμβολική ή ψυχολογική διάσταση. Για τους επικριτές, αυτή η επιλογή αφαιρεί από το έργο την ποιητική και μυθολογική του δύναμη.
Αμερικανικές προφορές στην αρχαία Ελλάδα
Η ταινία είχε δεχθεί κριτική ακόμη και πριν από την πρεμιέρα της, εξαιτίας της επιλογής των ηθοποιών να χρησιμοποιούν αμερικανικές προφορές και σύγχρονες εκφράσεις. Πολλοί θεώρησαν ότι αυτή η επιλογή αποδυναμώνει την αίσθηση της ιστορικής εποχής, ενώ άλλοι υποστήριξαν ότι αποτελεί συνειδητή προσπάθεια του Νόλαν να κάνει τον μύθο πιο προσιτό στο σύγχρονο κοινό. Η συζήτηση αυτή συνεχίστηκε και μετά την έξοδο της ταινίας στις αίθουσες.
Και όμως, η επιτυχία είναι αδιαμφισβήτητη
Παρά τις σκληρές επικρίσεις, η συνολική αποδοχή της ταινίας παραμένει εξαιρετικά υψηλή. Οι περισσότεροι επαγγελματίες κριτικοί επαινούν τη σκηνοθεσία, τη φωτογραφία, τις ερμηνείες, τη μουσική και τη συνολική κινηματογραφική εμπειρία, χαρακτηρίζοντας την «Οδύσσεια» μία από τις σημαντικότερες υπερπαραγωγές των τελευταίων ετών.
Εν κατακλείδι, η «Οδύσσεια» του Κρίστοφερ Νόλαν δεν διχάζει επειδή είναι κακή ταινία. Διχάζει επειδή τολμά να επανερμηνεύσει ένα από τα σημαντικότερα έργα της παγκόσμιας λογοτεχνίας. Το ερώτημα που θέτουν οι επικριτές δεν είναι αν ο Νόλαν είναι μεγάλος σκηνοθέτης – αυτό θεωρείται σχεδόν αυτονόητο. Το ερώτημα είναι αν ένας δημιουργός έχει το δικαίωμα να μεταμορφώσει τόσο ριζικά ένα έργο που για σχεδόν τρεις χιλιετίες αποτελεί θεμέλιο του δυτικού πολιτισμού. Και ίσως αυτή να είναι η μεγαλύτερη επιτυχία της ταινίας: ότι, πολύ πέρα από τα εισιτήρια και τα βραβεία, κατάφερε να ανοίξει ξανά μια παγκόσμια συζήτηση για τον Όμηρο, την κλασική γραμματεία και τα όρια της καλλιτεχνικής ελευθερίας
