Γράφει ο Νίκος Κατσαρός
Πριν γίνει ένα από τα διασημότερα βιβλία όλων των εποχών, η «Αλίκη στη Χώρα των Θαυμάτων» κινδύνευσε να τελειώσει τη σύντομη ζωή της ως άχρηστο χαρτί.
Σαν σήμερα, πριν 161 χρόνια, στις 2 Αυγούστου 1865, ο Λιούις Κάρολ αποφάσισε να αποσύρει την πρώτη εκτύπωση του βιβλίου και να προχωρήσει σε νέα. Τα δύο χιλιάδες αντίτυπα που είχαν ήδη τυπωθεί κρίθηκαν ακατάλληλα, όχι επειδή η ιστορία ήταν αποτυχημένη, αλλά επειδή ο εικονογράφος Τζον Τένιελ δεν έμεινε ικανοποιημένος από την απόδοση των εικόνων του.
Ήταν ένα παράδοξο ξεκίνημα για ένα έργο που θα μετέτρεπε το παράδοξο σε ολόκληρη λογοτεχνική επικράτεια. Ένα βιβλίο που γεννήθηκε μέσα σε μια βάρκα, αποσύρθηκε πριν προλάβει ουσιαστικά να κυκλοφορήσει, συνδέθηκε αργότερα με ναρκωτικά, ψυχαναλυτικές θεωρίες και σκοτεινούς μύθους και κατέληξε να επηρεάσει τη λογοτεχνία, τον κινηματογράφο, τη ζωγραφική, τη μουσική και τη μόδα.
Η επέτειος μιας απόσυρσης
Η 2α Αυγούστου αναφέρεται αρκετές φορές ως ημερομηνία κυκλοφορίας της Alice’s Adventures in Wonderland αλλά αυτό δεν είναι απολύτως ακριβές, όπως πολλά πράγματα στην καταγεγραμμένη ιστορία.
Τα πρώτα αντίτυπα είχαν τυπωθεί ήδη το καλοκαίρι του 1865 και ο Κάρολ είχε αρχίσει να τα προσφέρει σε φίλους και συνεργάτες. Όταν όμως ο Τζον Τένιελ είδε το τελικό αποτέλεσμα, διαμαρτυρήθηκε ότι η ποιότητα της εκτύπωσης δεν απέδιδε σωστά τα σχέδιά του.
Ο Κάρολ συμφώνησε τελικά να αποσύρει ολόκληρη την παρτίδα και στις 2 Αυγούστου κατέγραψε στο ημερολόγιό του την απόφαση να ξανατυπωθεί το βιβλίο.
Η νέα, βελτιωμένη έκδοση ήταν έτοιμη προς το τέλος του 1865, αλλά έφερε στη σελίδα τίτλου τη χρονολογία 1866. Μέρος των φύλλων της αποσυρμένης εκτύπωσης δεν καταστράφηκε, αλλά κατέληξε στις Ηνωμένες Πολιτείες, όπου χρησιμοποιήθηκε σε αμερικανική έκδοση.
Από την αρχική, «καταδικασμένη» βρετανική εκτύπωση είναι σήμερα γνωστό ότι σώζονται μόλις 23 αντίτυπα. Ένα από αυτά ήταν το προσωπικό αντίτυπο του ίδιου του Κάρολ, το οποίο επέστρεψε στην Οξφόρδη το 2025.
Ένα παραμύθι μέσα σε μια βάρκα
Η ιστορία είχε αρχίσει τρία χρόνια νωρίτερα, στις 4 Ιουλίου του 1862.
Ο Τσαρλς Λάτγουιτζ Ντότζσον, καθηγητής μαθηματικών στο Christ Church της Οξφόρδης, έκανε μια βαρκάδα στον Τάμεση μαζί με τον συνάδελφό του Ρόμπινσον Ντάκγουορθ και τις τρεις κόρες του κοσμήτορα του κολεγίου: τη Λορίνα, την Αλίκη και την Έντιθ Λίντελ.
Για να διασκεδάσει τα παιδιά, άρχισε να διηγείται την ιστορία ενός κοριτσιού που πέφτει σε μια λαγουδότρυπα και βρίσκεται σε έναν κόσμο όπου οι συνηθισμένοι κανόνες παύουν να ισχύουν.
Η δεκάχρονη τότε Αλίκη Λίντελ ενθουσιάστηκε και του ζήτησε να γράψει την ιστορία.
Ο Ντότζσον άρχισε να επεξεργάζεται το παραμύθι και δημιούργησε ένα χειρόγραφο με τίτλο Alice’s Adventures Under Ground. Το έγραψε και το εικονογράφησε ο ίδιος, προτού το χαρίσει στην Αλίκη Λίντελ το 1864.
Η εκδοχή που εκδόθηκε αργότερα ήταν μεγαλύτερη, με νέες σκηνές, χαρακτήρες και τις εμβληματικές πλέον εικόνες του Τένιελ.
Ένα αυτοσχέδιο παραμύθι μιας καλοκαιρινής βαρκάδας είχε αρχίσει να μετατρέπεται σε λογοτεχνικό φαινόμενο.
Πως λέμε ότι για όλα φταίει μία γυναίκα. Ε, στη συγκεκριμένη ιστορία για όλα φταίει ο ενθουσιασμός μιας μελλοντικής γυναίκας. Ενός κοριτσιού. Μίας Αλίκης.
Ο μαθηματικός που κρυβόταν πίσω από τον Κάρολ
Ο Λιούις Κάρολ λοιπόν, αυτός που ξέρουμε σήμερα ως συγγραφέα του βιβλίου, δεν υπήρχε στην πραγματικότητα. Ήταν το λογοτεχνικό ψευδώνυμο του Τσαρλς Λάτγουιτζ Ντότζσον, ενός ανθρώπου που ασχολήθηκε με τα μαθηματικά, τη λογική, τη φωτογραφία, τους γρίφους και τις γλωσσικές κατασκευές.
Αυτό εξηγεί σε μεγάλο βαθμό γιατί η Χώρα των Θαυμάτων δεν αποτελεί απλώς έναν κόσμο αυθαίρετης τρέλας ή αν θέλεις πιο ευγενικά: μη κανονικότητας. Πίσω από τις παράλογες συνομιλίες, τις λεκτικές παγίδες και τις αλλόκοτες αποφάσεις των χαρακτήρων βρίσκονται συχνά προβλήματα λογικής, μαθηματικά παιχνίδια και σατιρικές ανατροπές των βικτωριανών κανόνων.
Οι κάτοικοι της Χώρας των Θαυμάτων δεν μιλούν εντελώς ασυνάρτητα. Παίρνουν τη γλώσσα τόσο κατά γράμμα, ώστε τελικά την κάνουν να καταρρεύσει μέσα στην τόσο προσεκτική τήρηση των γλωσσικών κανόνων.
Ο Τρελοκαπελάς, ο Λαγός του Μάρτη, η Βασίλισσα που ζητά διαρκώς αποκεφαλισμούς και οι παράλογες δικαστικές διαδικασίες δεν είναι ακριβώς παιδικές επινοήσεις.
Είναι ένας κόσμος ενηλίκων ιδωμένος από το ύψος ενός παιδιού: γεμάτος κανόνες που αλλάζουν, αυθεντίες που δεν γνωρίζουν τι λένε και ανθρώπους που απαιτούν υπακοή χωρίς να προσφέρουν λογική εξήγηση.
Η πραγματική Αλίκη και ο σκοτεινός μύθος
Η Αλίκη Λίντελ υπήρξε η αφορμή και η πρώτη ακροάτρια της ιστορίας, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι η ηρωίδα του βιβλίου αποτελεί πιστό πορτρέτο της.
Η σχέση του Ντότζσον με την οικογένεια Λίντελ και η ιδιαίτερη προτίμησή του στη συντροφιά και τη φωτογράφιση παιδιών, κυρίως κοριτσιών, δημιούργησαν αργότερα έντονη συζήτηση. Και όχι προς ένα καλό σενάριο.
Ορισμένες φωτογραφίες του προκαλούν εύλογη αμηχανία όταν εξετάζονται με τα σημερινά δεδομένα, ενώ άγνωστος παραμένει ο ακριβής λόγος για τον οποίο η στενή επαφή του με τις κόρες Λίντελ διακόπηκε απότομα το 1863. Ότι περνάει από το μυαλό μας.
Τμήματα του ημερολογίου του που σχετίζονταν με εκείνη την περίοδο αφαιρέθηκαν αργότερα από μέλη της οικογένειάς του, αφήνοντας χώρο για θεωρίες, εικασίες και κατηγορίες.
Δεν υπάρχει, ωστόσο, σαφής ιστορική απόδειξη ότι ο Ντότζσον κακοποίησε την Αλίκη ή κάποιο άλλο παιδί. Η σχέση του με τα κορίτσια δικαιολογημένα εξετάζεται σήμερα αυστηρότερα, αλλά η βεβαιότητα με την οποία επαναλαμβάνονται ορισμένες από τις πιο ακραίες ιστορίες υπερβαίνει τα διαθέσιμα στοιχεία.
Βέβαια θα μου πεις, ποτέ τα διαθέσιμα στοιχεία δεν ήταν ο μόνος γνώμονας για την πραγματική αλήθεια και αυτό θα στο επιβεβαιώσει ένας καλός νομικός.
Η πραγματική Αλίκη μεγάλωσε, παντρεύτηκε τον Ρέτζιναλντ Χάργκριβς και απέκτησε τρεις γιους. Το 1932, σε ηλικία 80 ετών, ταξίδεψε στις Ηνωμένες Πολιτείες και τιμήθηκε από το Πανεπιστήμιο Κολούμπια για τον ρόλο της στη γέννηση του βιβλίου.
Η λογοτεχνική Αλίκη, αντίθετα, έμεινε για πάντα παιδί.
Μανιτάρια, ναργιλές και η θεωρία των ναρκωτικών
Ελάχιστα βιβλία έχουν συνδεθεί τόσο επίμονα με τη χρήση παραισθησιογόνων ουσιών όσο η Αλίκη στη Χώρα των Θαυμάτων.
Η κάμπια που καπνίζει ναργιλέ, το μανιτάρι που μεταβάλλει το μέγεθος της Αλίκης, τα φίλτρα, τα γλυκίσματα, οι απότομες μεταμορφώσεις και η παραμορφωμένη αντίληψη του χρόνου μοιάζουν εκ των υστέρων ιδανικά υλικά για μια ψυχεδελική ανάγνωση.
Δεν υπάρχουν, όμως, στοιχεία ότι ο Κάρολ έγραψε το βιβλίο υπό την επήρεια ναρκωτικών ή ότι σκόπευε να κρύψει μέσα του έναν κώδικα σχετικό με παραισθησιογόνες ουσίες.
Για άλλη μία φορά: Υπάρχουν υπόνοιες, αμυδρές ενδείξεις αλλά όχι αποδείξεις.
Η συγκεκριμένη ερμηνεία ενισχύθηκε κυρίως κατά τη δεκαετία του 1960, όταν η αντικουλτούρα υιοθέτησε την Αλίκη ως σύμβολο της αλλαγμένης συνείδησης. Όπως λέει και μία απαγορευμένη πλέον λαϊκή παροιμία: “Βρήκε ο Ρομά τη γενιά του, κι αγαλλίασε η καρδιά του.”
Και η Αλίκη ήταν το παραμύθι με το ίδιο DNA της γενιάς της αντικουλτούρας.
Μία βολική ερμηνεία λέει πως οι αυξομειώσεις του σώματος λειτουργούν κυρίως ως εικόνες της παιδικής ανάπτυξης. Η Αλίκη μεγαλώνει και μικραίνει χωρίς να μπορεί να ελέγξει το σώμα της, δεν αναγνωρίζει τον εαυτό της και προσπαθεί διαρκώς να καταλάβει ποια είναι.
Μμμμ, ναι.
Ωστόσο πρόκειται για μια πολύ πιο ενδιαφέρουσα (και απενεχοποιημένη) ανάγνωση από το απλοϊκό «ο συγγραφέας έπαιρνε ναρκωτικά».
Το Ντόντο, η Οξφόρδη και οι κρυμμένες αναφορές
Η Χώρα των Θαυμάτων μπορεί να μοιάζει εντελώς φανταστική, αλλά πολλά στοιχεία της προέρχονται από το πραγματικό περιβάλλον του συγγραφέα.
Ο Ντότζσον επισκεπτόταν με τα παιδιά Λίντελ το Μουσείο Φυσικής Ιστορίας της Οξφόρδης, όπου υπήρχαν εκθέματα και παραστάσεις του εξαφανισμένου Ντόντο.
Πιστεύεται ότι αυτά συνέβαλαν στη δημιουργία του ομώνυμου χαρακτήρα που εμφανίζεται στο βιβλίο. Το μουσείο διατηρεί μέχρι σήμερα τα μοναδικά γνωστά υπολείμματα μαλακού ιστού Ντόντο στον κόσμο.
Ακόμη και ορισμένοι από τους λεκτικούς παραλογισμούς του βιβλίου συνδέονται με πραγματικούς τόπους, παλιές λέξεις και τοπικές ιστορίες της Οξφόρδης.
Ο Κάρολ δεν δημιουργούσε απλώς τυχαίες “ανοησίες”. Έπαιρνε κομμάτια της πραγματικότητας και τα περνούσε από έναν παραμορφωτικό καθρέφτη.
Από παιδικό βιβλίο σε παγκόσμια παραίσθηση
Η επιτυχία της Αλίκης ξεπέρασε σύντομα τα όρια της παιδικής λογοτεχνίας.
Οι εικόνες του Τζον Τένιελ καθόρισαν την εμφάνιση των χαρακτήρων, ιδιαίτερα του Λευκού Κουνελιού, της Κάμπιας, του Τρελοκαπελά και της Γάτας του Τσεσάιρ.
Αργότερα, κάθε εποχή κατασκεύασε τη δική της Αλίκη.
Οι σουρεαλιστές είδαν στη Χώρα των Θαυμάτων έναν πρόδρομο του ονείρου και του ασυνειδήτου. Ο Σαλβαντόρ Νταλί δημιούργησε τη δική του εικονογραφημένη εκδοχή.
Η Disney προσέφερε το 1951 τη διασημότερη ίσως κινηματογραφική εικόνα της ηρωίδας, ενώ ο Τιμ Μπάρτον επέστρεψε στον κόσμο της με μια σκοτεινότερη, ψηφιακή υπερπαραγωγή.
Η Αλίκη πέρασε στη μουσική, στις αφίσες της ψυχεδελικής εποχής, στη μόδα, στη διαφήμιση, στα βιντεοπαιχνίδια και στη σύγχρονη ψηφιακή τέχνη.
Ένα παιδικό βιβλίο της βικτωριανής Αγγλίας είχε μετατραπεί σε παγκόσμια πολιτιστική γλώσσα.
Γιατί η Αλίκη δεν μεγάλωσε ποτέ
Η Αλίκη στη Χώρα των Θαυμάτων άντεξε επειδή δεν προσπάθησε να συμπεριφερθεί σαν το τυπικό παιδικό βιβλίο της εποχής της.
Δεν διδάσκει στα παιδιά να είναι υπάκουα, δεν προσφέρει ένα απλό ηθικό δίδαγμα και δεν παρουσιάζει τους ενήλικες ως αυτονόητα σοφούς. Όλες αυτές οι εντελώς λάθος προεξοφλημένες επιταγές.
Αντίθετα, αφήνει ένα παιδί να παρατηρήσει ότι ο κόσμος των μεγάλων είναι συχνά γελοίος, αντιφατικός και αυθαίρετος.
Η Αλίκη βρίσκεται συνεχώς απέναντι σε πλάσματα που μιλούν με βεβαιότητα, χωρίς να λένε τίποτα λογικό. Προσπαθούν να την κάνουν να αμφιβάλλει για τις λέξεις της, τη μνήμη της, το μέγεθός της και τελικά για την ίδια της την ταυτότητα.
Εκείνη, όμως, συνεχίζει να ρωτά.
Αυτός να είναι και ο λόγος που το βιβλίο δεν γέρασε. Η Χώρα των Θαυμάτων δεν είναι ένας μακρινός φανταστικός τόπος.
Είναι ο κόσμος στον οποίο η εξουσία φωνάζει «να του πάρουν το κεφάλι» πριν ακόμη αρχίσει η δίκη, οι κανόνες αλλάζουν ανάλογα με το ποιος τους επιβάλλει και οι λέξεις σημαίνουν ό,τι αποφασίζει ο ισχυρότερος.
Στις 2 Αυγούστου του 1865, ο δημιουργός της αποφάσισε ότι η πρώτη εκτύπωση δεν ήταν αρκετά καλή και την καταδίκασε σε πολτοποίηση.
Η ιστορία, όμως, αρνήθηκε να εξαφανιστεί.
Έπεσε στη λαγουδότρυπα μαζί με όλες τις υπέροχες ασυναρτησίες της και βγήκε από την άλλη πλευρά αθάνατη.
