Υπάρχουν στιγμές που μια κοινωνία δεν κρίνεται από τις μεγάλες διακηρύξεις της, ούτε από τις σημαίες που σηκώνει, ούτε από το πόσο συχνά επικαλείται την ιστορία της. Κρίνεται από κάτι πολύ πιο απλό: από τον τρόπο με τον οποίο αντιμετωπίζει τον άνθρωπο όταν αυτός βρίσκεται σε κίνδυνο. Ακόμη κι όταν αυτός ο άνθρωπος βρίσκεται στην «άλλη πλευρά».
Το ναυάγιο στα ανοικτά της Κερύνειας είναι μία τέτοια στιγμή.
Ένα επιβατικό πλοίο με 279 ανθρώπους ανατράπηκε λίγα μίλια από τις ακτές. Άνθρωποι βρέθηκαν στη θάλασσα, ανάμεσά τους βρέφη και παιδιά. Αυτόπτης μάρτυρας που συμμετείχε στη διάσωση περιέγραψε ανθρώπους να παλεύουν μέσα στα κύματα και να εκλιπαρούν: «Σώστε με».
Την ίδια ώρα, βυθισμένοι αναπαυτικά στον καναπέ τους, μπροστά σε μια οθόνη, κάποιοι με όνομα και επίθετο έγραφαν: «Στα τσακίδια». «Ψόφο». «Καλό πουρκούρι, ρουθούνι να μεν μείνει». Ή αναρωτιούνταν γιατί μια ιστοσελίδα έβαλε φατσούλες κλάματος, αφού, κατά τη δική τους λογική, «ήταν όλοι Τούρκοι».
Το πρώτο και εύκολο ερώτημα είναι: Τι άνθρωποι είναι αυτοί; Όμως, το δυσκολότερο και πιο ενδιαφέρον είναι: πώς φτάνει ένας άνθρωπος στο σημείο να διασκεδάζει με την αγωνία, τον πόνο και τον θάνατο ενός άλλου ανθρώπου;
Η απάντηση βρίσκεται σε μεγάλο βαθμό σε μία λέξη: απανθρωποποίηση.
Οι ειδικοί κάνουν λόγο για ένα καλά μελετημένο ψυχολογικό και κοινωνικό μηχανισμό. Σύμφωνα με τον μηχανισμό αυτό, ο άλλος παύει σταδιακά να γίνεται αντιληπτός ως συγκεκριμένος άνθρωπος. Δεν είναι πια ένας πατέρας που προσπαθεί να κρατήσει το παιδί του πάνω από το νερό. Μια μητέρα που ψάχνει το παιδί της. Ένας ηλικιωμένος που φοβάται ότι θα πνιγεί. Γίνεται απλώς ο «εχθρός», στην προκειμένη περίπτωση «ο Τούρκος».
Η έρευνα για την απανθρωποποίηση δείχνει ακριβώς αυτή τη διαδικασία: η ένταξη ανθρώπων σε μια εχθρική «έξω ομάδα» μπορεί να μειώσει την ενσυναίσθηση απέναντι στον πόνο τους και να διευκολύνει την ηθική αποστασιοποίηση από τη δυστυχία τους.
Και εδώ ίσως βρίσκεται το κλειδί για να καταλάβουμε αυτά τα σχόλια. Για να χαρείς με έναν πνιγμό, πρέπει πρώτα να αφαιρέσεις από το θύμα το πρόσωπό του. Διότι αν δεις το πρόσωπο, τα πράγματα δυσκολεύουν. Αν συνειδητοποιήσεις ότι στη θάλασσα βρίσκεται ένας πατέρας που ουρλιάζει αναζητώντας το παιδί του, η ταμπέλα «Τούρκος» αρχίζει να υποχωρεί και τη θέση της παίρνει ο «άνθρωπος».
Η πλειονότητα αυτών που χαιρεκακούν συνδέουν την αντίδραση τους με τα γεγονότα του 1974: Πόλεμος, νεκροί, αγνοούμενοι, προσφυγιά, κατοχή. Τραύματα που μεταφέρθηκαν από γενιά σε γενιά. Όλα αυτά είναι πραγματικά. Και κανένας δεν δικαιούται να ζητήσει από έναν άνθρωπο να ξεχάσει την προσωπική ή οικογενειακή του τραγωδία. Υπάρχει όμως μια τεράστια απόσταση ανάμεσα στο «δεν ξεχνώ τι συνέβη» και στο «χαίρομαι όταν πεθαίνει κάποιος επειδή ανήκει στον λαό που θεωρώ εχθρό». Το πρώτο είναι ιστορική μνήμη. Το δεύτερο είναι συλλογική ενοχοποίηση.
Όταν η συλλογική ενοχοποίηση εμπεδωθεί για δεκαετίες, ο άνθρωπος απέναντι παύει να έχει προσωπική ταυτότητα. Κληρονομεί την ενοχή ενός κράτους, ενός στρατού, μιας εισβολής, μιας ολόκληρης ιστορικής περιόδου. Δεν χρειάζεται να έκανε τίποτε. Αρκεί η εθνικότητά του. («Ούλοι οι σιύλοι, μια γενιά»). Κάπως έτσι μπορεί ένας άγνωστος επιβάτης ενός πλοίου, ακόμη και ένα παιδί, να μετατραπεί στο μυαλό κάποιων από θύμα ναυαγίου σε εκπρόσωπο του «εχθρού».
Και μετά έρχονται τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Εκεί τα πράγματα γίνονται ακόμη χειρότερα. Χάνεται η προσωπική επαφή, η διαπροσωπική επικοινωνία. Στην ουσία δεν υπάρχει «συνομιλητής» . Δεν βλέπεις το βλέμμα του. Δεν βλέπεις ότι τον πλήγωσες. Δεν υπάρχει απέναντί σου κάποιος να σου πει «τι είναι αυτό που είπες;». Τα ΜΚΔ διευκολύνουν συμπεριφορές πολύ πιο επιθετικές από εκείνες που αρκετοί θα τολμούσαν σε μια πρόσωπο με πρόσωπο συζήτηση.
Υπάρχει όμως και κάτι ακόμη πιο ανησυχητικό: Το μίσος επιβραβεύεται. Κάτω από την ανάρτηση «ψόφο», βλέπεις όχι ένα, αλλά πολλά likes! Βλέπεις μια ολόκληρη ψηφιακή κοινότητα, για την οποία η ακρότητα δεν προκαλεί ντροπή αλλά επιβράβευση. Η κακία, το μίσος και η «σκατοψυχιά» θεωρούνται φυσιολογική συμπεριφορά!
Η συνεχής έκθεση σε ρητορική μίσους αδυνατίζει την ικανότητα ενσυναίσθησης με αποτέλεσμα τη δημιουργία ενός φαύλου κύκλου: Μισώ τον άλλον επειδή είναι «εχθρός». Ο εχθρός δεν έχει πρόσωπο, δεν έχει όνομα, δεν είναι άνθρωπος. Δεν συγκινούμαι από τον πόνο του. Αντίθετα, χαιρεκακώ. Την ίδια στιγμή, συναναστρέφομαι διαδικτυακά με ανθρώπους που σκέφτονται όπως εγώ. Επιβραβεύουμε ο ένας την ακρότητα του άλλου. Και στο τέλος θεωρώ απολύτως φυσιολογικό να γράψω κάτω από μια είδηση ναυαγίου: «Ψόφο».
Συχνά, ακούγεται η άποψη ότι η συμπεριφορά αυτή δεν είναι πραγματική, αλλά εικονική. Ότι η έννοια της απανθρωποποίησης αφορά μόνο ειδικές, αρρωστημένες περιπτώσεις και ότι ο άνθρωπος δεν παύει να συμπεριφέρεται ανθρώπινα. Η επαλήθευση της εν λόγω άποψης γίνεται με απλό τρόπο: Αν ένας από αυτούς που σήμερα γράφουν «ψόφο» βρισκόταν αύριο πάνω σε μια βάρκα και έβλεπε έναν Τούρκο να πνίγεται δίπλα του, θα του έδινε το χέρι; Θέλω να πιστεύω πως θα το έκανε. Γιατί αν η απάντηση είναι όχι, τότε το πραγματικό ναυάγιο δεν έγινε στα ανοικτά της Κερύνειας. Έγινε μέσα μας.
Γιώργος Παυλίδης
