Υπήρχε μια εποχή που, καλώς ή κακώς, πιστεύαμε ότι ως κοινωνία έχουμε δύναμη. Όχι επειδή όλα λειτουργούσαν σωστά, αλλά επειδή υπήρχε η αίσθηση ότι αν φτάσουμε στον πάτο, μπορούμε να σηκωθούμε μαζί. Ότι το «εμείς» — όσο ταλαιπωρημένο κι αν ήταν — υπήρχε.
Σήμερα, αυτό το «εμείς» έχει αντικατασταθεί από ένα διαρκές: «κοίτα τη δουλειά σου».
Ο κόσμος δεν είναι απλώς απογοητευμένος από τα κόμματα και τους πολιτικούς. Έπαψε να τους θεωρεί μέρος της ίδιας κοινωνίας.
Κάθε νέο σκάνδαλο δεν προκαλεί πια σοκ· προκαλεί επιβεβαίωση. Και μαζί του γεννιέται η σχεδόν βεβαιότητα ότι: για κάθε υπόθεση που μαθαίνουμε, υπάρχουν άλλες δέκα που δεν θα μάθουμε ποτέ.
Η κρατική μηχανή, από την άλλη, λειτουργεί σαν ψυχρός παρατηρητής. Παρούσα στους τίτλους, απούσα στην πράξη. Αργή όταν πρέπει να βοηθήσει, γρήγορη όταν πρέπει να εισπράξει και πάντα έτοιμη να σου εξηγήσει γιατί το πρόβλημά σου δεν είναι αρκετά σημαντικό για να γίνει προτεραιότητα.
Και μέσα σε αυτό το τοπίο, η καθημερινότητά μας ακριβαίνει. Όχι μόνο σε ενοίκια, καύσιμα και βασικά αγαθά, αλλά και σε αντοχές. Δουλεύουμε όλο και περισσότερες ώρες, με όλο και περισσότερη πίεση, για χρήματα που μετά βίας φτάνουν. Πολύ συχνά δεν φτάνουν καν— όχι επειδή είμαστε σπάταλοι, αλλά επειδή η αξιοπρεπής ζωή έχει γίνει πολυτέλεια. Και όσο περισσότερο τρέχουμε για να τα βγάλουμε πέρα, τόσο λιγότερο χρόνο έχουμε για να σκεφτούμε προς τα που είναι καλό να πάμε.
Η απαισιοδοξία δεν είναι πια προσωπικό συναίσθημα. Είναι συλλογικό κλίμα. Και γίνεται ακόμη πιο βαριά όταν στρέφεται προς τα παιδιά μας, γιατί εκεί καταρρέει και το τελευταίο αφήγημα: ότι «τουλάχιστον αυτοί θα ζήσουν καλύτερα».
Αλλά το πιο ανησυχητικό δεν είναι ούτε η ακρίβεια ούτε τα σκάνδαλα.
Είναι ότι δεν πιστεύουμε πια στη συλλογική αντίδραση.
Κάποτε θεωρούσαμε δεδομένο πως, αν πιεστούμε αρκετά, θα βγούμε μαζί στον δρόμο — έστω μεταφορικά. Σήμερα δεν πιστεύουμε ούτε ότι έχει νόημα, ούτε ότι θα αλλάξει κάτι. Αν κάποιος τα καταφέρει, θα τα καταφέρει μόνος του. Αν σωθεί, θα σωθεί ατομικά. Και αν αποτύχει, θα φταίει ο ίδιος που «δεν πρόσεξε».
Η κυπριακή κοινωνία ήταν κάποτε αγέλη. Με φασαρία, με αντιφάσεις, με τσακωμούς — αλλά αγέλη. Πλέον μοιάζουμε με μοναχικούς λύκους. Ο καθένας μόνος του, καχύποπτος, εξαντλημένος, έτοιμος να δαγκώσει αν νιώσει ότι απειλείται.
Και αυτό δεν μας κάνει απλώς πιο αδύναμους. Μας κάνει και πιο επικίνδυνους.
Γιατί μια κοινωνία που δεν πιστεύει σε τίποτα συλλογικό, δεν αντιδρά οργανωμένα. Αντιδρά σπασμωδικά. Δεν διεκδικεί· ξεσπά. Δεν απαιτεί· εκδικείται. Και όσο λιγότερο πιστεύουμε ότι «μαζί μπορούμε», τόσο περισσότερο θα λειτουργούμε ο καθένας ως μικρό, απομονωμένο κράτος σε κατάσταση πολιορκίας.
Δεν φτάσαμε εδώ επειδή μας τα πήραν όλα.
Αλλά επειδή, σιωπηλά και κουρασμένα, τα αφήσαμε.
