«Μα πόσα κόμματα θέλετε πια μέσα στη Βουλή;»
Ερώτηση χωρίς λογικό υπόβαθρο. Όσο περισσότερα τόσο καλύτερα για πολλούς λόγους.
Γράφει ο Παπα – Ράτσης
Συνήθως αυτή η ερώτηση εκφέρεται με ύφος ανθρώπου που μόλις είδε τρία διαφορετικά τηλεκοντρόλ στο τραπεζάκι και αποφάσισε ότι η κοινωνία κατέρρευσε.
«Πολλά κόμματα σημαίνει χάος».
«Δεν μπορούν να συνεννοηθούν».
«Θέλουμε σταθερότητα»..
Το ακούς και σκέφτεσαι πως, αν εφαρμόζαμε την ίδια λογική παντού, θα είχαμε:
μόνο δύο ποδοσφαιρικές ομάδες (μία πρωταθλήτρια και μία που δεν τα κατάφερε τελευταία στιγμή), δύο είδη μουσικής και ένα μόνο καφέ. Σκέτο. Χωρίς ζάχαρη. Για όλους. Υπερβολική η παρομοίωση αλλά έχει βάση.
Κι όμως, όσο κουραστική ή χαοτική κι αν μοιάζει σε κάποιους η πολυφωνία, η ύπαρξη πολλών κομμάτων μέσα σε μία Βουλή δεν είναι απαραίτητα πρόβλημα της δημοκρατίας. Πολλές φορές είναι ακριβώς η απόδειξη ότι καταφέρνει και λειτουργεί.
Το πρόβλημα δεν είναι τα πολλά κόμματα. Είναι οι λίγες φωνές.
Ο κορυφαίος πολιτικός επιστήμονας Arend Lijphart αφιέρωσε μεγάλο μέρος της δουλειάς του στο να συγκρίνει διαφορετικά δημοκρατικά συστήματα. Και το βασικό του συμπέρασμα ήταν απλό:
Οι πιο υγιείς δημοκρατίες δεν είναι εκείνες όπου κυβερνά άνετα ένας μεγάλος νικητής χωρίς πολλή ενόχληση. Είναι εκείνες όπου η εξουσία μοιράζεται, διαπραγματεύεται και αναγκάζεται να ακούει περισσότερους ανθρώπους.
Γιατί όταν η πολιτική περιορίζεται σε δύο στρατόπεδα, όλα αρχίζουν να μοιάζουν με τελικό reality επιβίωσης.
Δεν υπάρχει «ας βρούμε μια μέση λύση».
Υπάρχει μόνο:
«ή εμείς ή αυτοί».
Αλλά έτσι η πολιτική παύει να είναι εργαλείο συνεννόησης και γίνεται ποδοσφαιρικό ντέρμπι με γραβάτες.
Η πόλωση ζει από τα δίπολα
Ο Αμερικανός πολιτικός αναλυτής Lee Drutman εξηγεί κάτι εξαιρετικά ενδιαφέρον: στα αυστηρά δικομματικά συστήματα, όλες οι διαφωνίες της κοινωνίας στριμώχνονται αναγκαστικά μέσα σε δύο τεράστια στρατόπεδα.
Είσαι λίγο πιο συντηρητικός οικονομικά αλλά φιλελεύθερος κοινωνικά;
Καλή τύχη.
Είσαι προοδευτικός αλλά διαφωνείς με κάποια σημεία της «γραμμής»;
Πάλι καλή τύχη.
Το αποτέλεσμα είναι πως οι άνθρωποι σταματούν να ψηφίζουν αυτό που τους εκφράζει και αρχίζουν να ψηφίζουν κυρίως αυτό που φοβούνται λιγότερο.
Το οποίο παράγει την αγαπημένη τροφή της πόλωσης:
Τον πανικός.
«Αν βγουν οι άλλοι, τελειώσαμε».
«Αυτές είναι οι πιο κρίσιμες εκλογές της ιστορίας».
«Η χώρα κινδυνεύει».
Καταστροφολογικά τσιτάτα τα οποία, μεταξύ μας, ακούγονται κάπως υπερβολικό όταν η «κατάρρευση του πολιτισμού» αποκαλύπτεται σε ένα πάνελ πρωινάδικου.
Τα πολλά κόμματα δεν σημαίνουν απαραίτητα χάος
Αυτή είναι η μεγάλη παρανόηση.
Άλλο πράγμα η πολυφωνία κι άλλο το πολιτικό τσίρκο.
Το ότι υπάρχουν περισσότερα κόμματα σημαίνει πως περισσότερες ομάδες ανθρώπων αισθάνονται ότι εκπροσωπούνται. Κι αυτό λειτουργεί συχνά σαν βαλβίδα αποσυμπίεσης στην πολύ πιεασμένη κοινωνία που ζούμε.
Γιατί όταν δεν χωράς πουθενά που λεν και οι Τρύπες, θυμώνεις πιο εύκολα με το ίδιο το σύστημα.
Αντίθετα, σε πιο πολυκομματικά κοινοβούλια, οι κυβερνήσεις συνήθως “χρειάζονται” συνεργασίες. Κι αυτό υποχρεώνει τους πάντες να κάνουν κάτι που δυσαρεστεί εκείνους αλλά εξυπηρετεί εμάς:
Να συζητήσουν.
Ναι, είναι πιο αργό.
Ναι, είναι πιο κουραστικό.
Ναι, συχνά μοιάζει με ομαδική εργασία πανεπιστημίου όπου κανείς δεν κατάλαβε το θέμα το ίδιο με κάποιον άλλον, αλλά η δημοκρατία δεν σχεδιάστηκε για να είναι γρήγορη και βολική. Σχεδιάστηκε για να αποτρέπει τη συγκέντρωση υπερβολικής εξουσίας σε πολύ λίγα χέρια.
Η πολιτική εκδοχή της παραγγελίας για σουβλάκια
Σκέψου μία παρέα δέκα ατόμων που πρέπει να παραγγείλει φαγητό.
Αν αποφασίσουν δύο άνθρωποι μόνοι τους, η διαδικασία τελειώνει σε τρία λεπτά.
Οι υπόλοιποι όμως μπορεί να μείνουν νηστικοί, εκνευρισμένοι ή να τρώνε κάτι που δεν θέλουν.
Αν συμμετέχουν περισσότεροι, η διαδικασία θα πάρει περισσότερο χρόνο. Θα υπάρξουν διαφωνίες. Κάποιος μπορεί να ζητήσει vegan πίτα και όλοι θα τον κοιτάξουν σαν να πρότεινε ανατροπή του πολιτεύματος.
Αλλά στο τέλος, περισσότεροι άνθρωποι θα αισθανθούν ότι λήφθηκε υπ όψιν η φωνή τους.
Αυτό ακριβώς είναι και η δημοκρατική πολυφωνία.
Όχι η απουσία διαφωνίας.
Η διαχείρισή της.
Η δημοκρατία δεν είναι κατασκευασμένη για άνεση
Υπάρχει μία επικίνδυνη ιδέα που επανέρχεται συχνά:
ότι η «καλή» δημοκρατία είναι εκείνη που λειτουργεί αθόρυβα, γρήγορα και χωρίς πολλές αντιρρήσεις.
Μόνο που αυτό θυμίζει περισσότερο εταιρικό meeting παρά ζωντανή κοινωνία.
Οι κοινωνίες είναι σύνθετες. Οι άνθρωποι διαφωνούν. Έχουν διαφορετικά συμφέροντα, ανάγκες, αγωνίες και προτεραιότητες. Το να εμφανίζονται αυτές οι διαφορές μέσα στη Βουλή δεν είναι αποτυχία του συστήματος.
Είναι το σύστημα να λειτουργεί μπροστά στα μάτια μας.
Και ίσως τελικά η πραγματική σταθερότητα να μην βρίσκεται στο να σωπαίνουν οι μικρότερες φωνές, αλλά στο να υπάρχει χώρος ώστε να ακούγονται χωρίς να χρειάζεται να ουρλιάζουν.
Οπότε ελπίζω σε αυτές τις εκλογές που μας έρχονται να μην παρατηρηθεί και πάλι το ίδιο φαινόμενο λίγοι να ακούγονται και να αποφασίζουν και οι πολλοί να “εισπράττουν” μουδιασμένοι αποφάσεις που δεν τους εκφράζουν.
Στο χέρι μας είναι.
- Πηγές:
- Arend Lijphart – Patterns of Democracy
- Lee Drutman – The Case for Multiparty Democracy / New America
- Protect Democracy – αναλύσεις για πόλωση και αναλογική εκπροσώπηση
- University of Chicago – primer για proportional representation και coalition systems
