Ο Γενικός Γραμματέας του ΟΗΕ ολοκλήρωσε τη συνάντηση με τον Νίκο Χριστοδουλίδη και στρέφεται προς τον Τουφάν Έρχιουρμαν – Ακολουθούν συμβολικές επισκέψεις, επαφές με τις δύο κοινότητες, ιδιωτικό δείπνο και η αυριανή κρίσιμη τριμερής
Σε πλήρη εξέλιξη βρίσκεται η επίσκεψη του Γενικού Γραμματέα του ΟΗΕ Αντόνιο Γκουτέρες στην Κύπρο, με το ενδιαφέρον να επικεντρώνεται πλέον στο κατά πόσο οι εντατικές επαφές του θα καταλήξουν σε ένα σαφές επόμενο βήμα για το Κυπριακό.
Η πρώτη χωριστή συνάντηση με τον Πρόεδρο της Δημοκρατίας Νίκο Χριστοδουλίδη ολοκληρώθηκε γύρω στις 11:30 το πρωί της Τρίτης. Ακολουθούσε η συνάντηση με τον Τουρκοκύπριο ηγέτη Τουφάν Έρχιουρμαν, ενώ το βράδυ οι τρεις θα βρεθούν στο ίδιο τραπέζι, πριν από την αυριανή κοινή συνάντηση στα γραφεία της Αποστολής Καλών Υπηρεσιών του ΟΗΕ.
Η άφιξη και το πρώτο μήνυμα
Ο Αντόνιο Γκουτέρες έφθασε στην Κύπρο τις πρωινές ώρες της Τρίτης, προερχόμενος από τη Συρία. Τον υποδέχθηκαν η Προσωπική Απεσταλμένη του για το Κυπριακό Μαρία Άνχελα Ολγκίν και ο Ειδικός Αντιπρόσωπός του και επικεφαλής της ΟΥΝΦΙΚΥΠ Χασίμ Ντιάν.
Μαζί του βρίσκεται ουσιαστικά ολόκληρη η ανώτερη ομάδα του ΟΗΕ που ασχολείται με το Κυπριακό, περιλαμβανομένων της Αναπληρώτριας Γενικής Γραμματέως για Πολιτικές Υποθέσεις Ρόζμαρι ΝτιΚάρλο και του Αναπληρωτή Γενικού Γραμματέα για τις Ειρηνευτικές Επιχειρήσεις Ζαν-Πιερ Λακρουά.
Στο πρώτο μήνυμά του από την Κύπρο, ο Γενικός Γραμματέας υπογράμμισε τη δέσμευσή του να στηρίξει τις δύο κοινότητες στην προσπάθεια εξεύρεσης μιας συνολικής και διαρκούς λύσης. Έσπευσε, ωστόσο, να οριοθετήσει και τον ρόλο του διεθνούς οργανισμού: τα Ηνωμένα Έθνη, ανέφερε, δεν μπορούν να επιβάλουν την ειρήνη, αλλά μπορούν να υποστηρίξουν τους Κυπρίους και τους ηγέτες τους για να την οικοδομήσουν.
Τι ειπώθηκε στο Προεδρικό
Κατά την έναρξη της συνάντησης στο Προεδρικό Μέγαρο, ο Νίκος Χριστοδουλίδης χαρακτήρισε την παρουσία του Γενικού Γραμματέα ακόμη μία ένδειξη της προσωπικής και πολιτικής δέσμευσής του για επίλυση του Κυπριακού στη βάση των ψηφισμάτων του Συμβουλίου Ασφαλείας.
Ο Πρόεδρος σημείωσε ότι η Κύπρος, η ευρύτερη περιοχή και η διεθνής κοινότητα χρειάζονται «καλά νέα», προσθέτοντας ότι η Λευκωσία βασίζεται στην πολιτική στήριξη του Αντόνιο Γκουτέρες. Αναφέρθηκε επίσης στις πιέσεις που δέχεται το μεταπολεμικό διεθνές σύστημα, τονίζοντας την ανάγκη σεβασμού του διεθνούς δικαίου.
Ο Αντόνιο Γκουτέρες δήλωσε ότι αισθάνεται ιδιαίτερη χαρά που επιστρέφει στην Κύπρο και συνέδεσε ευθέως το Κυπριακό με την αστάθεια στην ευρύτερη περιοχή. Όπως ανέφερε, μέσα στο σημερινό περιβάλλον γεωπολιτικής αβεβαιότητας και περιφερειακών συγκρούσεων, η επίλυση του προβλήματος αποκτά ακόμη μεγαλύτερη σημασία, ώστε η Κύπρος να μην παρασυρθεί σε εξελίξεις που δεν επιθυμεί.
Μετά την ολοκλήρωση της συνάντησης, ο Γενικός Γραμματέας περιορίστηκε σε μια σύντομη αλλά πολιτικά σαφή δήλωση, λέγοντας ότι θα κάνει ό,τι μπορεί για να υποστηρίξει Ελληνοκυπρίους και Τουρκοκυπρίους σε αυτή την κρίσιμη στιγμή. Δεν δόθηκαν, πάντως, λεπτομέρειες για τις θέσεις που συζητήθηκαν πίσω από τις κλειστές πόρτες.
Η συνάντηση με τον Έρχιουρμαν
Η δεύτερη χωριστή επαφή της ημέρας ήταν προγραμματισμένη για τις 11:45, με τον Αντόνιο Γκουτέρες να μεταβαίνει στα κατεχόμενα για να συναντήσει τον Τουφάν Έρχιουρμαν.
Μέχρι την τελευταία διαθέσιμη ενημέρωση δεν είχε δημοσιοποιηθεί το περιεχόμενο της συνάντησης. Η επαφή θεωρείται, ωστόσο, καθοριστική, καθώς ο Γενικός Γραμματέας επιχειρεί να διαπιστώσει κατά πόσο η αλλαγή στην ηγεσία της τουρκοκυπριακής κοινότητας μπορεί να μεταφραστεί σε πραγματική μετακίνηση στο τραπέζι των διαπραγματεύσεων.
Ο Τουφάν Έρχιουρμαν είχε φροντίσει πριν από την επίσκεψη να χαμηλώσει τις προσδοκίες. Είχε ξεκαθαρίσει ότι η κάθοδος Γκουτέρες δεν πρέπει να εκληφθεί ούτε ως «αποχαιρετιστήρια» επίσκεψη ούτε ως ένδειξη ότι επίκειται άμεσα λύση ή έναρξη επίσημων συνομιλιών.
Παράλληλα, δήλωσε ότι υποστηρίζει τις προσπάθειες του Γενικού Γραμματέα και ότι θα συμβάλει καλόπιστα, αποφεύγοντας ένα νέο παιχνίδι δημόσιας επίρριψης ευθυνών. Έθεσε, όμως, ως προτεραιότητες την πολιτική ισότητα, τη συμφωνία ως προς τη μεθοδολογία και την αποφυγή μιας ακόμη ανοικτής και χωρίς χρονοδιάγραμμα διαδικασίας.
Τι ακολουθεί σήμερα
Μετά τις δύο χωριστές συναντήσεις με τους ηγέτες, ο Αντόνιο Γκουτέρες θα καταθέσει στεφάνι στο Μνημείο των Πεσόντων Ειρηνευτών, έξω από το Λήδρα Πάλας.
Στις 16:00 προγραμματίζεται επίσκεψή του στο ανθρωπολογικό εργαστήριο της Διερευνητικής Επιτροπής Αγνοουμένων, όπου πραγματοποιείται η ταυτοποίηση λειψάνων Ελληνοκυπρίων και Τουρκοκυπρίων αγνοουμένων.
Θα ακολουθήσουν επαφές με:
τους διαπραγματευτές των δύο πλευρών, τους επικεφαλής των δικοινοτικών Τεχνικών Επιτροπών και εκπροσώπους της κοινωνίας των πολιτών.
Η επιλογή αυτή δείχνει ότι ο Γενικός Γραμματέας δεν περιορίζει την επίσκεψη αποκλειστικά στη διαπραγμάτευση κορυφής, αλλά επιχειρεί να καταγράψει το επίπεδο συνεργασίας και εμπιστοσύνης που υπάρχει στην καθημερινότητα των δύο κοινοτήτων.
Το ιδιωτικό δείπνο
Στις 19:00 ο Αντόνιο Γκουτέρες θα παρακαθίσει σε ιδιωτικό δείπνο με τον Νίκο Χριστοδουλίδη και τον Τουφάν Έρχιουρμαν, στην κατοικία του Χασίμ Ντιάν, στον χώρο του παλαιού αεροδρομίου Λευκωσίας.
Το δείπνο δεν προβλέπεται να έχει δημόσιο ή αυστηρά καθορισμένο πρόγραμμα. Αναμένεται, όμως, ότι ο Γενικός Γραμματέας θα χρησιμοποιήσει όσα άκουσε στις χωριστές συναντήσεις για να δοκιμάσει κατά πόσο υπάρχει κοινός τόπος ως προς το επόμενο βήμα και, κυρίως, ως προς τη σύγκληση μιας νέας άτυπης διευρυμένης συνάντησης 5+1.
Το ιδιωτικό δείπνο έχει περισσότερο χαρακτήρα πολιτικού τεστ παρά επίσημης διαπραγμάτευσης. Η ουσία και οποιαδήποτε πιθανή συμφωνία αναμένεται να αποτυπωθούν κατά την αυριανή κοινή συνάντηση.
Η κρίσιμη τριμερής της Τετάρτης
Στις 10:00 το πρωί της Τετάρτης 29 Ιουλίου, ο Αντόνιο Γκουτέρες θα συναντήσει από κοινού τους Νίκο Χριστοδουλίδη και Τουφάν Έρχιουρμαν στα γραφεία της Αποστολής Καλών Υπηρεσιών του ΟΗΕ, στον χώρο του παλαιού αεροδρομίου Λευκωσίας.
Αμέσως μετά αναμένεται να παραχωρήσει διάσκεψη Τύπου, κατά την οποία θα παρουσιάσει τα αποτελέσματα των επαφών και τα επόμενα βήματα. Στη συνέχεια θα αναχωρήσει από την Κύπρο.
Η αυριανή συνάντηση αποτελεί το πραγματικό σημείο αξιολόγησης της επίσκεψης. Εκεί θα φανεί εάν υπάρχει περιθώριο:
να συγκληθεί νέα άτυπη 5+1, να συμφωνηθεί συγκεκριμένη ατζέντα και να τεθούν χρονικά όρια ή προϋποθέσεις για επανέναρξη επίσημων συνομιλιών.
Το παρασκήνιο της Άγκυρας
Η επίσκεψη πραγματοποιείται υπό τη βαριά σκιά της τουρκικής στάσης. Λίγες ημέρες πριν από την κάθοδο του Γκουτέρες, η Μαρία Άνχελα Ολγκίν βρέθηκε στην Άγκυρα και συναντήθηκε με τον Τούρκο υπουργό Εξωτερικών Χακάν Φιντάν.
Η τουρκική πλευρά επανέλαβε ότι θεωρεί τη λύση δύο κρατών ως τη «ρεαλιστικότερη επιλογή», θέση που βρίσκεται εκτός του πλαισίου των ψηφισμάτων του Συμβουλίου Ασφαλείας και απορρίπτεται από την ελληνοκυπριακή πλευρά, την Ελλάδα και την Ευρωπαϊκή Ένωση.
Ένα εικοσιτετράωρο πριν από την άφιξή του στην Κύπρο, ο ίδιος ο Αντόνιο Γκουτέρες είχε τηλεφωνική επικοινωνία με τον Χακάν Φιντάν. Η Άγκυρα ανακοίνωσε ότι συζητήθηκαν οι περιφερειακές εξελίξεις και οι επισκέψεις του Γενικού Γραμματέα σε Συρία και Κύπρο, χωρίς να αποκαλύψει λεπτομέρειες για το Κυπριακό.
Αυτό είναι και το βασικό όριο της προσπάθειας Γκουτέρες: ο Έρχιουρμαν εμφανίζεται διατεθειμένος να συζητήσει μια ομοσπονδιακή λύση, υπό όρους πολιτικής ισότητας και συμφωνημένης μεθοδολογίας, ενώ η Τουρκία εξακολουθεί επισήμως να προβάλλει τη λύση δύο χωριστών κρατών.
Οι θέσεις των δύο πλευρών
Η ελληνοκυπριακή πλευρά επιδιώκει την επανέναρξη των διαπραγματεύσεων από το σημείο στο οποίο διακόπηκαν στο Κραν Μοντανά το 2017, στη βάση της διζωνικής, δικοινοτικής ομοσπονδίας και των ψηφισμάτων του Συμβουλίου Ασφαλείας.
Η Λευκωσία επιθυμεί μια νέα άτυπη πολυμερή διάσκεψη, όχι απλώς για ανταλλαγή απόψεων, αλλά ως γέφυρα προς την επανέναρξη ουσιαστικών διαπραγματεύσεων.
Ο Τουφάν Έρχιουρμαν αποστασιοποιείται από την απόλυτη επιμονή του προκατόχου του σε λύση δύο κρατών και δηλώνει ανοικτός στη διερεύνηση μιας ομοσπονδιακής διευθέτησης. Αρνείται, όμως, να εισέλθει σε μια διαδικασία χωρίς προηγούμενη συμφωνία για την πολιτική ισότητα, τους κανόνες της διαπραγμάτευσης και το τι θα συμβεί σε περίπτωση νέας αποτυχίας.
Παραμένει επίσης βαθιά διαφωνία για το κεφάλαιο της ασφάλειας και τον μελλοντικό ρόλο της Τουρκίας. Η ελληνοκυπριακή πλευρά απορρίπτει τη διατήρηση επεμβατικών δικαιωμάτων και μόνιμης στρατιωτικής παρουσίας, ενώ η τουρκοκυπριακή πλευρά αντιμετωπίζει την τουρκική εγγύηση ως βασικό στοιχείο ασφάλειας.
Το «Guterres plus» και τα σενάρια
Στον κυπριακό και στον τουρκικό Τύπο κυκλοφορούν τις τελευταίες ημέρες πληροφορίες για ένα πλαίσιο ιδεών που περιγράφεται ως «Guterres plus» ή ως μια πιο χαλαρή και αποκεντρωμένη μορφή ομοσπονδίας.
Δημοσιεύματα αναφέρονται σε μεγαλύτερη αυτονομία των δύο συνιστωσών πολιτειών, περιορισμένες εξουσίες της κεντρικής κυβέρνησης, εκ περιτροπής προεδρία και ειδικές διευθετήσεις για το εδαφικό, την ασφάλεια και τη λειτουργία των ομοσπονδιακών θεσμών.
Οι πληροφορίες αυτές δεν αποτελούν επιβεβαιωμένο σχέδιο των Ηνωμένων Εθνών. Αξιωματούχοι του ΟΗΕ έχουν διαψεύσει ότι υπάρχει ολοκληρωμένο ή έτοιμο κείμενο λύσης, ενώ και η Λευκωσία έχει προειδοποιήσει ότι δεν ανταποκρίνονται όλα τα δημοσιεύματα στην πραγματικότητα.
Το πιθανότερο είναι ότι ο Γκουτέρες διαθέτει ένα σύνολο γεφυρωτικών ιδεών και εναλλακτικών σεναρίων, τα οποία θα αξιοποιήσει μόνο εάν διαπιστώσει ότι οι πλευρές είναι έτοιμες να κινηθούν πέρα από τις δημόσιες, πάγιες θέσεις τους. Αυτό, όμως, αποτελεί πολιτική εκτίμηση και όχι ανακοινωμένο σχέδιο.
Τα θέματα της «σκιώδους» ατζέντας
Πέρα από τη μεγάλη συζήτηση για τη βάση λύσης, στις επαφές αναμένεται να επανέλθουν ζητήματα που επιβαρύνουν καθημερινά το κλίμα μεταξύ των δύο πλευρών.
Σε αυτά περιλαμβάνονται οι συλλήψεις και οι δικαστικές υποθέσεις που σχετίζονται με ελληνοκυπριακές περιουσίες στα κατεχόμενα, οι κινήσεις στη νεκρή ζώνη και στην Πύλα, η κατάσταση στην περίκλειστη περιοχή της Αμμοχώστου, τα ενεργειακά, τα οδοφράγματα, η δημιουργία μηχανισμού στρατιωτικής επικοινωνίας και η εφαρμογή μέτρων οικοδόμησης εμπιστοσύνης.
Ο Γκουτέρες αναμένεται να εξετάσει κατά πόσο μπορεί να υπάρξει άμεση πρόοδος σε ορισμένα από αυτά, ώστε να δημιουργηθεί κλίμα που θα επιτρέψει την επιστροφή στην πολιτική διαπραγμάτευση.
Τα παραλειπόμενα της επίσκεψης
Η παρουσία του Αντόνιο Γκουτέρες είναι η πρώτη επίσκεψη Γενικού Γραμματέα του ΟΗΕ στην Κύπρο εδώ και 16 χρόνια, μετά την επίσκεψη του Μπαν Κι Μουν τον Φεβρουάριο του 2010. Είναι επίσης η πρώτη φορά που ο ίδιος ο Γκουτέρες επισκέπτεται το νησί υπό την ιδιότητα του Γενικού Γραμματέα.
Η επίσκεψη αποκτά πρόσθετο βάρος επειδή η δεύτερη θητεία του ολοκληρώνεται στο τέλος του 2026. Αυτό ενισχύει την εκτίμηση ότι επιδιώκει να αφήσει πίσω του τουλάχιστον μια βιώσιμη διαδικασία και ένα συγκεκριμένο πλαίσιο για τον διάδοχό του, ακόμη και αν δεν είναι δυνατόν να επιτευχθεί ουσιαστική συμφωνία μέσα στους επόμενους μήνες.
Ιδιαίτερο συμβολισμό έχουν η επίσκεψη στο μνημείο των ειρηνευτών και η παρουσία στο εργαστήριο της ΔΕΑ. Ο Γενικός Γραμματέας επιχειρεί να συνδέσει την πολιτική συζήτηση με το ανθρώπινο κόστος της διαίρεσης και με το έργο που συνεχίζεται ακόμη και όταν οι επίσημες συνομιλίες παραμένουν παγωμένες.
Αξιοσημείωτη ήταν επίσης η περιορισμένη δημόσια αντιπαράθεση πριν από την άφιξή του. Τόσο η ελληνοκυπριακή όσο και η τουρκοκυπριακή πλευρά απέφυγαν σε μεγάλο βαθμό το συνηθισμένο παιχνίδι επίρριψης ευθυνών, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι έχουν γεφυρωθεί οι ουσιαστικές διαφωνίες.
Τι θα κρίνει εάν η επίσκεψη πέτυχε
Η επίσκεψη δεν θα κριθεί από τις γενικές δηλώσεις περί ειρήνης ούτε από το εάν το αποψινό δείπνο πραγματοποιηθεί σε καλό κλίμα.
Το πραγματικό αποτέλεσμα θα μετρηθεί σε τρία συγκεκριμένα ερωτήματα:
Πρώτον, εάν ο Γκουτέρες θα ανακοινώσει νέα άτυπη διάσκεψη 5+1 και εάν θα προσδιορίσει χρόνο, τόπο και συγκεκριμένη ατζέντα.
Δεύτερον, εάν οι δύο πλευρές θα συμφωνήσουν έστω σε μια κοινά αποδεκτή μεθοδολογία, χωρίς να απαιτείται προηγουμένως επίλυση όλων των διαφορών για τη βάση των συνομιλιών.
Τρίτον, εάν θα ανακοινωθούν άμεσα και εφαρμόσιμα μέτρα οικοδόμησης εμπιστοσύνης, τα οποία θα αποδείξουν ότι οι ηγέτες μπορούν να μετατρέψουν τις δηλώσεις καλής θέλησης σε πρακτικές αποφάσεις.
Χωρίς τουλάχιστον ένα από αυτά τα αποτελέσματα, η επίσκεψη θα παραμείνει υψηλού συμβολισμού, αλλά περιορισμένης πολιτικής απόδοσης. Με μια συγκεκριμένη συμφωνία για το επόμενο βήμα, αντίθετα, θα μπορούσε να ανοίξει το πρώτο πραγματικό παράθυρο επιστροφής στις συνομιλίες μετά το ναυάγιο του 2017.
