Σχεδόν επτά δεκαετίες μετά τον θάνατό του, το έργο του μεγάλου Κρητικού παραμένει ζωντανό και προκλητικά επίκαιρο. Η ελευθερία, η πίστη και η αμφιβολία, η κοινωνική ευθύνη και η αδιάκοπη πάλη του ανθρώπου να υπερβεί τα όριά του συναντούν τις αγωνίες του 21ου αιώνα.
Υπάρχουν συγγραφείς που παραμένουν στενά συνδεδεμένοι με την εποχή τους και άλλοι που κατορθώνουν να ξεφύγουν από αυτήν. Ο Νίκος Καζαντζάκης ανήκει αναμφίβολα στη δεύτερη κατηγορία. Γεννήθηκε το 1883, όταν η Κρήτη βρισκόταν ακόμη υπό οθωμανική κυριαρχία, έζησε πολέμους, επαναστάσεις, ιδεολογικές συγκρούσεις και βαθιές κοινωνικές ανατροπές και πέθανε το 1957. Κι όμως, τα θεμελιώδη ερωτήματα που έθεσε δεν γέρασαν.
Τι σημαίνει να είναι κανείς ελεύθερος; Μπορεί ο άνθρωπος να ζήσει χωρίς πίστη; Πού τελειώνει το χρέος προς τους άλλους και πού αρχίζει η προσωπική ευθύνη; Πώς αντιστέκεται κανείς στον φόβο και στην απελπισία; Έχει αξία ο αγώνας όταν η νίκη δεν είναι εξασφαλισμένη;
Ο Καζαντζάκης δεν προσφέρει εύκολες απαντήσεις ούτε έτοιμες συνταγές. Δεν γράφει για να καθησυχάσει τον αναγνώστη, αλλά για να τον ταράξει και να τον βγάλει από τη βολή των βεβαιοτήτων του. Δεν του υποδεικνύει έναν ασφαλή δρόμο· τον καλεί να αναζητήσει τον δικό του ανήφορο.
Ένα έργο με οικουμενική ακτινοβολία
Μυθιστοριογράφος, ποιητής, θεατρικός συγγραφέας, δοκιμιογράφος, μεταφραστής και ταξιδιωτικός ανταποκριτής, ο Καζαντζάκης επιχείρησε να χωρέσει στη γραφή του ολόκληρη την ανθρώπινη εμπειρία. Έγραψε περίπου 50 έργα, δεκάδες μεταφράσεις και πολυάριθμα άρθρα σε εφημερίδες.
Η διεθνής απήχησή του αποτελεί την πιο χειροπιαστή απόδειξη της διαχρονικότητάς του. Τα βιβλία του έχουν μεταφραστεί σε περισσότερες από 50 γλώσσες και διαλέκτους, καθιστώντας τον τον πλέον πολυμεταφρασμένο Νεοέλληνα συγγραφέα. Ο «Αλέξης Ζορμπάς», ο «Καπετάν Μιχάλης», ο «Χριστός ξανασταυρώνεται», ο «Τελευταίος Πειρασμός» και η «Αναφορά στον Γκρέκο» εξακολουθούν να επανεκδίδονται και να διαβάζονται σε ολόκληρο τον κόσμο.
Η διεθνής καταξίωση δεν εξηγείται μόνο από τη λογοτεχνική δύναμη των βιβλίων του. Οφείλεται κυρίως στο γεγονός ότι ο Καζαντζάκης, μολονότι βαθιά Κρητικός και ελληνικός, μιλά για προβλήματα που δεν γνωρίζουν σύνορα. Οι ήρωές του κινούνται σε συγκεκριμένους τόπους και ιστορικές εποχές, αλλά το πραγματικό πεδίο της δράσης τους είναι η ανθρώπινη ψυχή.
Η ελευθερία ως δύσκολη κατάκτηση
Στον πυρήνα της σκέψης του βρίσκεται η ελευθερία. Όχι ως δεδομένο δικαίωμα ή ως απλή απουσία εξωτερικών περιορισμών, αλλά ως επίπονη εσωτερική κατάκτηση. Ο άνθρωπος καλείται να απελευθερωθεί από τον φόβο, τις συμβάσεις, τις παγιωμένες βεβαιότητες και την προσδοκία της ανταμοιβής.
Αυτή η αντίληψη αποκτά ιδιαίτερη σημασία σε μια εποχή κατά την οποία η ελευθερία συχνά συγχέεται με την απεριόριστη επιλογή και την κατανάλωση. Ο σύγχρονος άνθρωπος διαθέτει περισσότερα μέσα και περισσότερες δυνατότητες από ποτέ. Παραμένει, όμως, ευάλωτος σε νέες εξαρτήσεις, στην ανάγκη κοινωνικής επιβεβαίωσης, στην ψηφιακή εικόνα, στην οικονομική ανασφάλεια και στον φόβο της αποτυχίας.
Ο Αλέξης Ζορμπάς αποτελεί ίσως την πιο αναγνωρίσιμη ενσάρκωση της καζαντζακικής ελευθερίας. Ζει με ορμή, δουλεύει, αγαπά, αποτυγχάνει, χορεύει και ξαναρχίζει. Δεν είναι απλώς ένα σύμβολο της ανεμελιάς ή της ελληνικής χαράς. Είναι ένας άνθρωπος που αποδέχεται τη ζωή στο σύνολό της: την ηδονή και τον πόνο, την απώλεια και τη δημιουργία.
Απέναντί του βρίσκεται ο διανοούμενος αφηγητής, ο οποίος γνωρίζει πολλά αλλά δυσκολεύεται να ζήσει. Η σύγκρουση ανάμεσα στη σκέψη και στην πράξη, στο βιβλίο και στην εμπειρία, παραμένει σήμερα απολύτως αναγνωρίσιμη.
Ο «ανήφορος» ως στάση ζωής
Η εικόνα του ανήφορου αποτελεί μία από τις θεμελιώδεις μεταφορές του έργου του. Ο άνθρωπος δεν ολοκληρώνεται όταν φτάσει σε έναν τελικό προορισμό, αλλά μέσα από την ίδια την προσπάθεια. Η αξία δεν βρίσκεται μόνο στην κορυφή, αλλά στην ανάβαση.
Πρόκειται για μια ιδέα που αντιστέκεται στη σημερινή κουλτούρα της άμεσης επιτυχίας. Στον κόσμο των γρήγορων αποτελεσμάτων και των εύκολων συμβουλών αυτοβελτίωσης, ο Καζαντζάκης επαναφέρει την έννοια της επίμονης και συχνά αθέατης προσπάθειας.
Το έργο του δεν υπόσχεται ότι όποιος αγωνίζεται θα νικήσει. Υποστηρίζει κάτι δυσκολότερο: ότι ο άνθρωπος οφείλει να αγωνίζεται ακόμη και όταν η νίκη παραμένει αβέβαιη. Η αξιοπρέπεια δεν εξαρτάται αποκλειστικά από το αποτέλεσμα, αλλά από τη στάση απέναντι στη δοκιμασία.
Αυτή η σκέψη είναι ιδιαίτερα επίκαιρη μπροστά στην κλιματική κρίση, στους πολέμους και στις κοινωνικές ανισότητες. Πολλοί αισθάνονται ότι η προσωπική δράση δεν μπορεί να αλλάξει τίποτε. Ο Καζαντζάκης αντιστρέφει το ερώτημα: δεν αγωνιζόμαστε μόνο επειδή είμαστε βέβαιοι ότι θα νικήσουμε· αγωνιζόμαστε επειδή η παραίτηση ακυρώνει την ανθρώπινη ευθύνη.
Πίστη, αμφιβολία και αγωνία
Η σχέση του Καζαντζάκη με τη θρησκεία υπήρξε βαθιά και συγκρουσιακή. Δεν ήταν μια σχέση ήρεμης αποδοχής, αλλά μια αδιάκοπη πάλη με την ιδέα του Θεού. Ο Θεός δεν παρουσιάζεται πάντοτε ως ασφαλές καταφύγιο. Είναι συχνά μια δύναμη που καλεί τον άνθρωπο να υπερβεί τον εαυτό του και να αναλάβει το βάρος της ελευθερίας του.
Ο «Τελευταίος Πειρασμός» προκάλεσε έντονες αντιδράσεις, επειδή παρουσίασε τον Χριστό να αναμετριέται με τον φόβο, την επιθυμία και τον πειρασμό μιας συνηθισμένης ζωής. Ωστόσο, η ανθρώπινη διάστασή του δεν αποσκοπεί στην υποτίμηση του θείου. Αντίθετα, καθιστά τη θυσία βαθύτερη, καθώς η υπέρβαση αποκτά νόημα μόνο όταν ο πειρασμός είναι πραγματικός.
Σε μια εποχή κατά την οποία η θρησκεία επανέρχεται συχνά ως πεδίο πολιτικής αντιπαράθεσης, ο Καζαντζάκης προτείνει μια διαφορετική προσέγγιση. Η πίστη δεν αποτελεί άρνηση της αμφιβολίας, αλλά περνά μέσα από τη δοκιμασία και τη σύγκρουση. Γι’ αυτό το έργο του μπορεί να συνομιλεί τόσο με τον πιστό όσο και με τον άθεο.
Από την προσωπική ευθύνη στην κοινωνική αδικία
Ο Καζαντζάκης δεν περιορίστηκε στην ατομική υπαρξιακή αγωνία. Ασχολήθηκε με την κοινωνική αδικία, την εκμετάλλευση, την προσφυγιά και τη σύγκρουση ανάμεσα στο ηθικό χρέος και στο προσωπικό συμφέρον.
Στον «Χριστό ξανασταυρώνεται», μια ομάδα κατατρεγμένων προσφύγων ζητά βοήθεια από μια φαινομενικά ευσεβή κοινότητα. Οι κάτοικοι καλούνται να επιλέξουν ανάμεσα στη χριστιανική διδασκαλία που επικαλούνται και στην προστασία της ασφάλειας και των περιουσιών τους. Η σύγκρουση ανάμεσα στην πίστη ως λόγο και στην πίστη ως πράξη παραμένει συγκλονιστικά σύγχρονη.
Σε έναν αιώνα σημαδεμένο από πολέμους, μαζικές μετακινήσεις πληθυσμών, ναυάγια προσφύγων και νέους φράχτες, το μυθιστόρημα λειτουργεί σχεδόν σαν καθρέφτης. Οι κοινωνίες αναγνωρίζουν θεωρητικά την αξία της αλληλεγγύης, αλλά διστάζουν όταν αυτή απαιτεί πραγματικό κόστος.
Η έκδοση το 2022 του μέχρι τότε ανέκδοτου «Ανήφορου», γραμμένου το 1946, ανέδειξε ξανά αυτή την κοινωνική και πολιτική διάσταση. Το βιβλίο αγγίζει τον ρόλο των διανοουμένων, την κρίση της Ευρώπης, την αδικία, τα πολιτικά αδιέξοδα και το Ολοκαύτωμα — ζητήματα που εξακολουθούν να βαραίνουν τον σύγχρονο κόσμο.
Η Κρήτη και η γλώσσα
Η οικουμενικότητα του Καζαντζάκη γεννιέται μέσα από τη βαθιά σχέση του με τον τόπο του. Η Κρήτη δεν αποτελεί απλώς σκηνικό, αλλά έναν κόσμο τιμής, αντίστασης, βίας, μνήμης και αδιάκοπης επιθυμίας για ελευθερία.
Στον «Καπετάν Μιχάλη», το «Ελευθερία ή Θάνατος» δεν λειτουργεί μόνο ως ιστορική αναφορά στον κρητικό αγώνα. Μετατρέπεται σε υπαρξιακό δίλημμα. Ο ήρωας αγωνίζεται για την απελευθέρωση της πατρίδας του, αλλά και εναντίον των παθών και των αντιφάσεών του.
Εξίσου ξεχωριστή είναι η γλώσσα του: πληθωρική, σωματική και ορμητική, αντλεί από την κρητική ντοπιολαλιά, τη δημοτική και τη λαϊκή παράδοση. Μπορεί να απαιτεί μεγαλύτερη προσπάθεια από τον σημερινό αναγνώστη, αλλά ακριβώς γι’ αυτό λειτουργεί ως αντίδοτο στη γρήγορη και συχνά φτωχή γλώσσα της ψηφιακής επικοινωνίας.
Γιατί παραμένει διαχρονικός
Ο Καζαντζάκης παραμένει ζωντανός επειδή ο κόσμος άλλαξε, αλλά οι βασικές αγωνίες του ανθρώπου παραμένουν. Η τεχνολογία μετασχημάτισε την καθημερινότητά μας, όχι όμως και την ανάγκη μας για νόημα. Η επιστήμη διεύρυνε τη γνώση μας, χωρίς να εξαλείψει τον φόβο του θανάτου. Οι κοινωνίες έγιναν πιο διασυνδεδεμένες, αλλά ο άνθρωπος δεν έπαψε να αισθάνεται μόνος.
Η διαχρονικότητά του δεν οφείλεται στο ότι είχε απαντήσεις για όλα. Οφείλεται στο ότι είχε τη γενναιότητα να θέσει τα μεγάλα ερωτήματα χωρίς να τα ευτελίσει: να κοιτάξει κατάματα τον Θεό και την αμφιβολία, την ελευθερία και το τίμημά της, την επανάσταση και τις διαψεύσεις της, τη ζωή και την αναπόφευκτη κατάληξή της.
Σχεδόν επτά δεκαετίες μετά τον θάνατό του, ο μεγάλος Κρητικός εξακολουθεί να στέκεται απέναντί μας απαιτητικός και ανυπότακτος. Δεν μας καλεί να τον ακολουθήσουμε. Μας καλεί να βρούμε τον δικό μας δρόμο, να αναλάβουμε τον δικό μας αγώνα και, κυρίως, να μη σταματήσουμε την ανάβαση.
