Ο πόλεμος στον Κόλπο δεν αποτελεί απλώς ακόμη μία περιφερειακή στρατιωτική αναμέτρηση. Πρόκειται για σύγκρουση που πλήττει το ενεργειακό και εμπορικό νευρικό σύστημα της παγκόσμιας οικονομίας, μεταφέροντας τις συνέπειές της από τα Στενά του Ορμούζ μέχρι τα πρατήρια καυσίμων, τα εργοστάσια, τα χρηματιστήρια και τα νοικοκυριά της Ευρώπης και της Ασίας.
Οι τελευταίες ενδείξεις αποκλιμάκωσης, μετά την απόφαση του Ντόναλντ Τραμπ να αναστείλει νέες αμερικανικές επιθέσεις εναντίον του Ιράν, προκάλεσαν υποχώρηση στις τιμές του πετρελαίου. Δεν σηματοδοτούν, ωστόσο, το οριστικό τέλος της κρίσης. Η συμφωνία που περιγράφει η Ουάσιγκτον παραμένει υπό διαμόρφωση, ενώ η αποκατάσταση των θαλάσσιων ενεργειακών διαδρομών δεν μπορεί ακόμη να θεωρείται δεδομένη.Το βασικό συμπέρασμα είναι ότι η παγκόσμια οικονομία μπορεί να απέφυγε, προς το παρόν, το χειρότερο σενάριο. Δεν έχει όμως επιστρέψει στην κανονικότητα. Η πολεμική ένταση έχει ήδη μεταβάλει τις αγορές ενέργειας, τις στρατηγικές συμμαχίες και τις οικονομικές προτεραιότητες κρατών και επιχειρήσεων.
Τα Στενά του Ορμούζ ως παγκόσμιος οικονομικός διακόπτης
Η σημασία του πολέμου εξηγείται κυρίως από τη γεωγραφία. Πριν από τη σύγκρουση, περίπου 20 εκατομμύρια βαρέλια πετρελαίου την ημέρα περνούσαν από τα Στενά του Ορμούζ, ποσότητα που αντιστοιχούσε περίπου στο ένα τέταρτο του παγκόσμιου θαλάσσιου εμπορίου πετρελαίου. Από την ίδια δίοδο περνούσε και σημαντικό μέρος του διεθνούς εμπορίου υγροποιημένου φυσικού αερίου, κυρίως από το Κατάρ.
Ακόμη και μια περιορισμένη στρατιωτική κλιμάκωση μπορεί επομένως να προκαλέσει δυσανάλογα μεγάλη οικονομική αντίδραση. Δεν χρειάζεται να καταστραφούν πετρελαϊκές εγκαταστάσεις. Αρκεί να αυξηθούν ο κίνδυνος για τα δεξαμενόπλοια, τα ασφάλιστρα, τα ναύλα και οι καθυστερήσεις στις παραδόσεις.
Γι’ αυτό το πετρέλαιο υποχωρεί μόλις εμφανίζονται ενδείξεις ειρήνευσης και εκτινάσσεται όταν οι απειλές επανέρχονται. Η μεγάλη διακύμανση των τιμών αποτυπώνει το υψηλό ασφάλιστρο γεωπολιτικού κινδύνου που έχει ενσωματωθεί στην αγορά.
Οι μεγάλοι κερδισμένοι
Οι πετρελαιοπαραγωγές χώρες εκτός της εμπόλεμης ζώνης
Οι καθαρότεροι οικονομικοί κερδισμένοι είναι οι παραγωγοί πετρελαίου και φυσικού αερίου που μπορούν να αυξήσουν τις εξαγωγές τους χωρίς να εξαρτώνται από τα Στενά του Ορμούζ.
Οι Ηνωμένες Πολιτείες, ο Καναδάς, η Βραζιλία, η Νορβηγία, η Γουιάνα και, υπό προϋποθέσεις, η Ρωσία αποκτούν υψηλότερα έσοδα και μεγαλύτερο γεωπολιτικό βάρος. Όσο δυσκολεύεται η μεταφορά πετρελαίου από τον Περσικό Κόλπο, τόσο αυξάνεται η αξία των παραγωγών που διαθέτουν ασφαλέστερες εξόδους.
Ιδιαίτερα οι Ηνωμένες Πολιτείες βρίσκονται σε πλεονεκτική θέση. Είναι μεγάλος παραγωγός πετρελαίου και διαθέτουν ισχυρή βιομηχανία υγροποιημένου φυσικού αερίου, ικανή να καλύψει μέρος των ελλείψεων στην Ευρώπη και στην Ασία.
Το όφελος, πάντως, δεν είναι απόλυτο. Οι αμερικανικές ενεργειακές εταιρείες κερδίζουν, αλλά οι καταναλωτές πληρώνουν ακριβότερα καύσιμα. Αυτό που αποτελεί κέρδος για τις πετρελαιοπαραγωγές πολιτείες μετατρέπεται σε κόστος για τα νοικοκυριά και τις επιχειρήσεις.
Οι αμυντικές βιομηχανίες
Ο πόλεμος αυξάνει τη ζήτηση για πυραυλικά συστήματα, αντιαεροπορική άμυνα, μη επανδρωμένα αεροσκάφη, συστήματα επιτήρησης, κυβερνοασφάλεια και προστασία ενεργειακών εγκαταστάσεων.
Οι χώρες του Κόλπου είναι πιθανό να επιταχύνουν τα εξοπλιστικά τους προγράμματα, καθώς αντιλαμβάνονται ότι οι πετρελαϊκές εγκαταστάσεις, τα λιμάνια και οι μονάδες αφαλάτωσης αποτελούν ευάλωτους στόχους.
Οι αμερικανικές, ισραηλινές, ευρωπαϊκές, τουρκικές και νοτιοκορεατικές αμυντικές βιομηχανίες μπορούν συνεπώς να προσβλέπουν σε νέες συμβάσεις. Ταυτόχρονα, ο πόλεμος ενισχύει το επιχείρημα υπέρ υψηλότερων αμυντικών δαπανών και πέραν της Μέσης Ανατολής.
Οι εταιρείες μεταφοράς και εμπορίας ενέργειας
Όταν διαταράσσονται οι συνηθισμένες διαδρομές, αυξάνεται η αξία των δεξαμενόπλοιων, των αποθηκευτικών χώρων, των αγωγών και των εταιρειών εμπορίας πρώτων υλών.
Οι μεγαλύτερες αποστάσεις συνεπάγονται περισσότερες ημέρες ναύλωσης και υψηλότερα ναύλα. Παράλληλα, εταιρείες που διαθέτουν αποθέματα μπορούν να τα διαθέσουν σε υψηλότερες τιμές.
Κερδίζουν επίσης οι χώρες που διαθέτουν αγωγούς παράκαμψης των Στενών. Η δυναμικότητά τους, ωστόσο, δεν επαρκεί για να αντικαταστήσει το σύνολο των κανονικών ροών μέσω του Ορμούζ.
Ο χρυσός και τα ασφαλή επενδυτικά καταφύγια
Η γεωπολιτική αβεβαιότητα ενισχύει τη ζήτηση για χρυσό, αμερικανικά κρατικά ομόλογα, δολάρια και άλλα περιουσιακά στοιχεία που θεωρούνται ασφαλέστερα.
Δεν πρόκειται για πραγματική δημιουργία πλούτου, αλλά για ανακατανομή κεφαλαίων από τις μετοχές, τα εταιρικά ομόλογα και τα νομίσματα αναδυόμενων οικονομιών προς επενδύσεις χαμηλότερου κινδύνου.
Οι ανανεώσιμες πηγές και η πυρηνική ενέργεια
Μεσοπρόθεσμα, ο πόλεμος λειτουργεί ως επιταχυντής της ενεργειακής διαφοροποίησης. Κάθε κρίση υπενθυμίζει σε Ευρώπη και Ασία ότι η εξάρτηση από περιορισμένο αριθμό παραγωγών και θαλάσσιων περασμάτων δημιουργεί στρατηγικό κίνδυνο.
Η ηλιακή και η αιολική ενέργεια, η αποθήκευση ηλεκτρισμού, η πυρηνική ενέργεια και οι ηλεκτρικές διασυνδέσεις αποκτούν μεγαλύτερη πολιτική και οικονομική αξία. Η Ευρώπη θα επιδιώξει πιθανότατα να περιορίσει τη συνολική εξάρτησή της από εισαγόμενους υδρογονάνθρακες.
Οι μεγάλοι χαμένοι
Το Ιράν
Ακόμη και αν η Τεχεράνη διαθέτει ισχυρά διαπραγματευτικά χαρτιά, η ιρανική οικονομία συγκαταλέγεται στους βασικούς χαμένους.
Οι στρατιωτικές καταστροφές, η απώλεια εξαγωγικών εσόδων, η φυγή κεφαλαίων, η υποτίμηση του νομίσματος, ο πληθωρισμός και ο κίνδυνος νέων κυρώσεων επιβαρύνουν μια οικονομία που αντιμετώπιζε ήδη σοβαρές αδυναμίες.
Σε πολιτικό επίπεδο, το Ιράν απέδειξε ότι μπορεί να απειλήσει τις ενεργειακές αρτηρίες της περιοχής και να μεταφέρει το κόστος του πολέμου στους αντιπάλους του. Αυτό του προσφέρει διαπραγματευτική ισχύ, χωρίς να το καθιστά οικονομικό νικητή.
Οι μοναρχίες του Κόλπου
Η Σαουδική Αραβία, τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα, το Κατάρ και το Κουβέιτ κερδίζουν όταν αυξάνονται οι τιμές της ενέργειας. Χάνουν όμως όταν δεν μπορούν να εξαγάγουν την παραγωγή τους ή όταν οι εγκαταστάσεις τους μετατρέπονται σε στόχους.
Αυτό είναι το μεγάλο παράδοξο της κρίσης: ένα βαρέλι μπορεί να πωλείται ακριβότερα, αλλά το όφελος εξαφανίζεται εάν δεν μπορεί να φορτωθεί, να ασφαλιστεί και να παραδοθεί.
Παράλληλα, ο πόλεμος υπονομεύει τα σχέδια οικονομικής διαφοροποίησης των κρατών του Κόλπου. Τουρισμός, αερομεταφορές, ακίνητα, διεθνείς εκδηλώσεις και ξένες επενδύσεις χρειάζονται σταθερότητα. Η εικόνα μιας περιοχής που βρίσκεται συνεχώς στο χείλος γενικευμένου πολέμου αυξάνει το κόστος κάθε επενδυτικού σχεδίου.
Η Ευρώπη
Η Ευρωπαϊκή Ένωση είναι από τους καθαρούς οικονομικούς χαμένους. Εισάγει μεγάλο μέρος της ενέργειας που καταναλώνει και παραμένει ιδιαίτερα ευάλωτη στις αυξήσεις των τιμών του πετρελαίου και του φυσικού αερίου.
Η άνοδος του ενεργειακού κόστους επηρεάζει τις μεταφορές, τη βιομηχανία, τη γεωργία, τα τρόφιμα, τον τουρισμό και το διαθέσιμο εισόδημα των νοικοκυριών.
Η Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα βρίσκεται μπροστά σε δύσκολο δίλημμα. Η ακριβή ενέργεια αυξάνει τον πληθωρισμό, αλλά περιορίζει και την ανάπτυξη. Εάν μειώσει γρήγορα τα επιτόκια, κινδυνεύει να αναζωπυρώσει τις ανατιμήσεις. Εάν τα διατηρήσει υψηλά, επιβαρύνει τις επενδύσεις, τα στεγαστικά δάνεια και τις υπερχρεωμένες οικονομίες.
Ο πόλεμος επαναφέρει έτσι τον κίνδυνο στασιμοπληθωρισμού: χαμηλή ανάπτυξη σε συνδυασμό με υψηλό πληθωρισμό.
Οι μεγάλες οικονομίες της Ασίας
Η Κίνα, η Ινδία, η Ιαπωνία και η Νότια Κορέα εξαρτώνται σε μεγάλο βαθμό από την εισαγόμενη ενέργεια που διέρχεται από τα Στενά του Ορμούζ.
Η Κίνα και η Ινδία μπορούν να διαπραγματευτούν εκπτώσεις από τη Ρωσία ή το Ιράν, αλλά παραμένουν τεράστιοι εισαγωγείς. Υψηλότερες τιμές σημαίνουν ακριβότερη βιομηχανική παραγωγή, μεταφορές και ηλεκτρισμό.
Η Ιαπωνία και η Νότια Κορέα είναι ιδιαίτερα εκτεθειμένες στο LNG. Ο περιορισμός των εξαγωγών του Κατάρ αυξάνει τον ανταγωνισμό με την Ευρώπη για φορτία από τις ΗΠΑ, την Αυστραλία και άλλους παραγωγούς.
Οι αεροπορικές εταιρείες και ο τουρισμός
Οι αεροπορικές εταιρείες πλήττονται τόσο από την αύξηση της τιμής των καυσίμων όσο και από το κλείσιμο ή την αποφυγή εναέριων χώρων.
Οι παρακάμψεις αυξάνουν τον χρόνο πτήσης, την κατανάλωση και το λειτουργικό κόστος. Οι εταιρείες του Κόλπου, οι οποίες είχαν οικοδομήσει το επιχειρηματικό τους μοντέλο πάνω στη γεωγραφική θέση της περιοχής ως διεθνούς κόμβου, βρίσκονται ιδιαίτερα εκτεθειμένες.
Ο τουρισμός στη Μέση Ανατολή και στην Ανατολική Μεσόγειο επηρεάζεται επίσης από την αντίληψη κινδύνου, ακόμη και σε χώρες που δεν συμμετέχουν άμεσα στον πόλεμο.
Τα φτωχότερα κράτη και τα χαμηλότερα εισοδήματα
Οι βαρύτερες συνέπειες πλήττουν τις χώρες που εισάγουν καύσιμα και τρόφιμα και διαθέτουν περιορισμένα συναλλαγματικά αποθέματα.
Ακριβότερο πετρέλαιο σημαίνει ακριβότερη μεταφορά τροφίμων, αυξημένο κόστος ηλεκτροπαραγωγής, μεγαλύτερες κρατικές επιδοτήσεις, εμπορικά ελλείμματα, πίεση στα εθνικά νομίσματα και υψηλότερο δημόσιο χρέος.
Οι συνέπειες μεταφέρονται τελικά στα χαμηλότερα εισοδηματικά στρώματα, τα οποία διαθέτουν μικρότερα περιθώρια να απορροφήσουν τις ανατιμήσεις.
Υπάρχει κίνδυνος κραχ τύπου 1929;
Οι προειδοποιήσεις περί επικείμενου χρηματιστηριακού κραχ και τραπεζικής κατάρρευσης δεν πρέπει να αγνοούνται, αλλά ούτε και να υιοθετούνται άκριτα.
Ο πόλεμος δημιουργεί ένα επικίνδυνο μείγμα υψηλότερου πληθωρισμού, χαμηλότερης ανάπτυξης, υψηλών επιτοκίων, αυξημένου δημόσιου χρέους, χρηματιστηριακής μεταβλητότητας και πίεσης σε επιχειρήσεις με υψηλό δανεισμό.
Όμως η σύγκριση με το 1929 απαιτεί προσοχή. Το σημερινό τραπεζικό σύστημα διαθέτει ισχυρότερη εποπτεία, εγγυήσεις καταθέσεων, κεντρικές τράπεζες που λειτουργούν ως δανειστές έσχατης ανάγκης και μηχανισμούς παροχής ρευστότητας που δεν υπήρχαν κατά τη Μεγάλη Ύφεση.
Ένα βαθύ χρηματιστηριακό sell-off είναι πιθανό εάν ο πόλεμος κλιμακωθεί, το πετρέλαιο παραμείνει επί μακρόν σε πολύ υψηλά επίπεδα και εμφανιστούν προβλήματα σε μεγάλες τράπεζες ή κρατικά ομόλογα. Δεν αποτελεί όμως προδιαγεγραμμένη εξέλιξη.
Διατυπώσεις όπως «πουλήστε τα πάντα» ή «κρύψτε τα χρήματά σας» περισσότερο εντείνουν τον πανικό παρά προσφέρουν τεκμηριωμένη οικονομική καθοδήγηση. Σε περιόδους κρίσης, η αδιάκριτη ρευστοποίηση μπορεί να μετατρέψει μια προσωρινή ζημιά σε οριστική απώλεια.
Ο πραγματικός κίνδυνος δεν είναι αναγκαστικά μια επανάληψη του 1929, αλλά η συσσώρευση μικρότερων κρίσεων: ενεργειακή ακρίβεια, επιβράδυνση, προβλήματα σε υπερχρεωμένες επιχειρήσεις, δημοσιονομική πίεση και γεωπολιτική αβεβαιότητα.
Οι πολιτικοί κερδισμένοι
Ο Ντόναλντ Τραμπ
Ο Αμερικανός πρόεδρος επιχειρεί να εμφανιστεί ταυτόχρονα ως ο ηγέτης που άσκησε στρατιωτική πίεση στο Ιράν και ως ο διαπραγματευτής που απέτρεψε έναν μεγαλύτερο πόλεμο.
Εάν υπάρξει βιώσιμη συμφωνία, θα παρουσιάσει την εξέλιξη ως επιβεβαίωση της στρατηγικής της μέγιστης πίεσης. Εάν όμως η συμφωνία καταρρεύσει, η πολιτική ευθύνη θα επιστρέψει στην Ουάσιγκτον.
Το Ιράν
Παρά τις καταστροφές, το Ιράν απέδειξε ότι μπορεί να προκαλέσει παγκόσμιο οικονομικό κόστος. Η απειλή κατά των Στενών του Ορμούζ και των ενεργειακών εγκαταστάσεων τού έδωσε διαπραγματευτική ισχύ πολύ μεγαλύτερη από το οικονομικό του μέγεθος.
Εάν εξασφαλίσει χαλάρωση κυρώσεων ή αναγνώριση του περιφερειακού του ρόλου, θα μπορεί να υποστηρίξει ότι άντεξε απέναντι σε στρατιωτικά ισχυρότερους αντιπάλους.
Η Κίνα
Το Πεκίνο χάνει οικονομικά από την ακριβή ενέργεια, αλλά μπορεί να κερδίσει γεωπολιτικά. Η εμπλοκή των Ηνωμένων Πολιτειών στη Μέση Ανατολή αποσπά πόρους και προσοχή από τον Ινδοειρηνικό.
Η Κίνα μπορεί επίσης να εμφανιστεί ως υποστηρικτής της διπλωματίας και να εμβαθύνει τις σχέσεις της τόσο με το Ιράν όσο και με τις αραβικές μοναρχίες. Χρειάζεται, όμως, πάνω απ’ όλα σταθερότητα και ασφαλείς ενεργειακές διαδρομές.
Οι πολιτικοί χαμένοι
Η Ευρώπη
Η Ευρωπαϊκή Ένωση εμφανίζεται ξανά ως οικονομικός γίγαντας αλλά περιορισμένος γεωπολιτικός παράγοντας. Υφίσταται τις συνέπειες του πολέμου χωρίς να διαθέτει καθοριστικό ρόλο στις στρατιωτικές ή διπλωματικές εξελίξεις.
Οι ευρωπαϊκές κυβερνήσεις καλούνται να διαχειριστούν νέο πληθωριστικό κύμα, αυξημένες αμυντικές δαπάνες και πιθανές μεταναστευτικές πιέσεις, ενώ η επιρροή τους στις διαπραγματεύσεις παραμένει περιορισμένη.
Το Ισραήλ, εάν η συμφωνία δεν ικανοποιήσει τους στόχους του
Το Ισραήλ μπορεί να θεωρήσει θετικό τον περιορισμό των πυραυλικών και πυρηνικών δυνατοτήτων του Ιράν. Μια συμφωνία, όμως, που αφήνει την Τεχεράνη με σημαντικές στρατιωτικές δυνατότητες ενδέχεται να θεωρηθεί ανεπαρκής.
Η ισραηλινή κυβέρνηση βρίσκεται μπροστά στο δίλημμα εάν θα αποδεχθεί μια αμερικανική διπλωματική λύση ή θα διατηρήσει το δικαίωμα μονομερών επιθέσεων, με κίνδυνο ανατροπής της αποκλιμάκωσης.
Οι μικρότερες χώρες του Κόλπου
Το Κατάρ, το Κουβέιτ, το Μπαχρέιν και τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα διαπιστώνουν ότι η αμερικανική στρατιωτική παρουσία παρέχει προστασία, αλλά μπορεί ταυτόχρονα να τα καταστήσει στόχους ιρανικών αντιποίνων.
Η κρίση ενδέχεται να τα οδηγήσει σε πιο ισορροπημένη εξωτερική πολιτική, με διατήρηση των δεσμών με την Ουάσιγκτον και ενίσχυση των διαύλων με το Ιράν και την Κίνα.
Τι σημαίνει η αποκλιμάκωση για τις αγορές
Σε περίπτωση πραγματικής και διατηρήσιμης συμφωνίας, οι άμεσοι κερδισμένοι θα είναι οι αεροπορικές εταιρείες, οι βιομηχανίες, οι μεταφορές, οι ευρωπαϊκές και ασιατικές οικονομίες, τα χρηματιστήρια και οι καταναλωτές.
Οι τιμές του πετρελαίου θα μπορούσαν να υποχωρήσουν αισθητά, εφόσον επανέλθει ουσιαστικά η κυκλοφορία στα Στενά του Ορμούζ. Αντιθέτως, μια νέα διακοπή των ροών θα μπορούσε να τις οδηγήσει ξανά πάνω από τα 100 δολάρια.
Για να αποκατασταθεί η αγορά, δεν αρκούν οι πολιτικές δηλώσεις. Πρέπει να επιστρέψουν οι πραγματικές φορτώσεις, τα ασφαλισμένα πλοία και οι σταθερές παραδόσεις.
Η Κύπρος απέναντι στην κρίση
Για την Κύπρο, ο πόλεμος δημιουργεί κυρίως αρνητικές οικονομικές επιπτώσεις.
Η αύξηση του πετρελαίου μεταφέρεται στις τιμές των καυσίμων, του ηλεκτρισμού, των αεροπορικών εισιτηρίων και των εισαγόμενων προϊόντων. Λόγω της νησιωτικότητας και της εξάρτησης από τις θαλάσσιες και αεροπορικές μεταφορές, η κυπριακή οικονομία είναι ιδιαίτερα ευαίσθητη στο ενεργειακό κόστος.
Ο τουρισμός μπορεί να επηρεαστεί διττά. Η γεωγραφική εγγύτητα με τη Μέση Ανατολή ενδέχεται να προκαλέσει ανησυχίες, αλλά η Κύπρος μπορεί ταυτόχρονα να θεωρηθεί ασφαλής εναλλακτικός προορισμός.
Η ναυτιλία μπορεί να αποκομίσει αυξημένα έσοδα από τα υψηλότερα ναύλα. Παράλληλα, όμως, αυξάνονται τα ασφάλιστρα και οι επιχειρησιακοί κίνδυνοι.
Σε πολιτικό επίπεδο, η γεωγραφική θέση της Κύπρου ενισχύει τον ρόλο της ως κόμβου ανθρωπιστικών επιχειρήσεων, εκκενώσεων και διπλωματικών επαφών. Αυτό αυξάνει τη στρατηγική της αξία, αλλά απαιτεί προσεκτική διαχείριση των σχέσεων με όλες τις πλευρές.
Συμπέρασμα: Δεν υπάρχουν πραγματικοί νικητές
Σε έναν πόλεμο που απειλεί τις βασικές ενεργειακές αρτηρίες του πλανήτη, οι όροι «κερδισμένοι» και «χαμένοι» είναι σχετικοί.
Οι πετρελαϊκές, οι αμυντικές βιομηχανίες και οι παραγωγοί ενέργειας εκτός του Κόλπου μπορούν να αυξήσουν τα κέρδη τους. Οι Ηνωμένες Πολιτείες μπορούν να ενισχύσουν τις εξαγωγές LNG και την επιρροή τους. Το Ιράν μπορεί να αποδείξει ότι διαθέτει αποτρεπτική ικανότητα και η Κίνα να εκμεταλλευθεί τη διάσπαση της αμερικανικής προσοχής.
Το συνολικό αποτέλεσμα, όμως, παραμένει αρνητικό. Ο πόλεμος μειώνει την παγκόσμια ανάπτυξη, αυξάνει τον πληθωρισμό, επιβαρύνει τα φτωχότερα στρώματα και μεταφέρει τεράστιους πόρους από την παραγωγή, την υγεία και την παιδεία προς την ενέργεια και τους εξοπλισμούς.
Η σημερινή αποκλιμάκωση είναι μια ευκαιρία, όχι ακόμη μια λύση. Η κρίσιμη δοκιμασία θα είναι η σταθερή επαναλειτουργία των Στενών του Ορμούζ, η ασφάλεια των ενεργειακών εγκαταστάσεων και η δημιουργία ενός πολιτικού πλαισίου που θα αντέξει στην επόμενη ένταση.
Μέχρι τότε, ο κόσμος θα εξακολουθήσει να πληρώνει ένα «ασφάλιστρο πολέμου» σε κάθε βαρέλι πετρελαίου, σε κάθε φορτίο φυσικού αερίου και, τελικά, σε κάθε λογαριασμό που φτάνει στα νοικοκυριά.
