Η Τουρκοκύπρια δημοσιογράφος που αφιέρωσε τη ζωή της στους αγνοουμένους της Κύπρου
Η Σεβγκιούλ Ουλουντάγ δεν υπήρξε απλώς μια δημοσιογράφος που έγραψε για τους αγνοούμενους. Υπήρξε μία από τις ελάχιστες φωνές στην Κύπρο που τόλμησαν να μπουν εκεί όπου οι κοινωνίες προτιμούν συχνά να σωπαίνουν: στα θαμμένα τραύματα, στις μαζικές ταφές, στις οικογενειακές σιωπές, στα εγκλήματα που δεν χωρούσαν εύκολα σε καμία «εθνική» αφήγηση.
Με αφορμή τον θάνατό της, η μνήμη επιστρέφει σε μια διαδρομή σχεδόν μισού αιώνα στη δημοσιογραφία, αλλά κυρίως σε μια ζωή αφιερωμένη στην αλήθεια, στους συγγενείς των αγνοουμένων, στη συμφιλίωση και στη δύσκολη πράξη της κοινής μνήμης.
Η ΕΙΔΗΣΗ ΠΟΥ ΒΑΡΑΙΝΕΙ ΚΑΙ ΤΙΣ ΔΥΟ ΚΟΙΝΟΤΗΤΕΣ
Ο θάνατος της Σεβγκιούλ Ουλουντάγ δεν αφορά μόνο την τουρκοκυπριακή κοινότητα. Αφορά ολόκληρη την Κύπρο. Γιατί το έργο της ξεπέρασε από νωρίς τα σύνορα της γλώσσας, της πλευράς, της κοινότητας και της πολιτικής βολής.
Έγραφε στα τουρκικά για την εφημερίδα «Yenidüzen» και στα ελληνικά, μέσω του «Πολίτη», μιλώντας ταυτόχρονα σε δύο κοινωνίες που συχνά άκουγαν μόνο τις δικές τους πληγές. Εκείνη επέμενε να δείχνει και τις πληγές του άλλου. Όχι για να συμψηφίσει τον πόνο. Όχι για να αθωώσει κανέναν. Αλλά για να θυμίσει ότι η αλήθεια, όταν μοιράζεται, μπορεί να γίνει γέφυρα. Όταν κρύβεται, γίνεται ξανά απειλή.
ΑΠΟ ΤΗ ΛΕΥΚΩΣΙΑ ΣΤΗ ΔΗΜΟΣΙΟΓΡΑΦΙΑ ΤΗΣ ΡΗΞΗΣ
Η Σεβγκιούλ Ουλουντάγ γεννήθηκε στη Λευκωσία το 1958. Ξεκίνησε τη δημοσιογραφική της πορεία το 1980, σε μια Κύπρο ακόμα βαθιά τραυματισμένη από τη βία των προηγούμενων δεκαετιών, αλλά και από τον διαχωρισμό που είχε πλέον παγιωθεί στην καθημερινότητα.
Από τα πρώτα της βήματα δεν έδειχνε να ενδιαφέρεται για την ασφαλή δημοσιογραφία των ανακοινώσεων. Την τραβούσαν οι άνθρωποι που έμεναν έξω από την επίσημη ιστορία: οι γυναίκες, οι εργάτες, οι νέοι, οι ξεχασμένες γειτονιές, οι αφανείς ιστορίες, οι φωνές που δεν έφταναν στα πρωτοσέλιδα.
Σε παλαιότερη καταγραφή της διαδρομής της, η ίδια περιγραφόταν ως δημοσιογράφος και ακτιβίστρια της ειρήνης. Αυτός ο διπλός προσδιορισμός δεν ήταν διακοσμητικός. Ήταν ο τρόπος με τον οποίο δούλευε. Δεν έβλεπε τη δημοσιογραφία ως απλή καταγραφή γεγονότων, αλλά ως πράξη ευθύνης απέναντι στην κοινωνία.
ΤΟ 2002 ΚΑΙ Η ΜΕΓΑΛΗ ΣΤΡΟΦΗ ΣΤΟΥΣ ΑΓΝΟΟΥΜΕΝΟΥΣ
Το καθοριστικό σημείο της πορείας της ήρθε το 2002, όταν άρχισε να ασχολείται σχεδόν αποκλειστικά με το ζήτημα των αγνοουμένων της Κύπρου.
Δεν ήταν ένα εύκολο θέμα. Ήταν, και σε μεγάλο βαθμό παραμένει, ένα από τα πιο βαριά κεφάλαια της κυπριακής τραγωδίας. Πίσω από κάθε αριθμό υπήρχε ένα όνομα. Πίσω από κάθε όνομα, ένα σπίτι που έμεινε μισό. Μια μητέρα που περίμενε. Ένα παιδί που μεγάλωσε χωρίς απάντηση. Ένα τραπέζι όπου πάντα έλειπε κάποιος.
Η Ουλουντάγ ξεκίνησε να μιλά με παιδιά αγνοουμένων. Να ακούει όχι μόνο τα γεγονότα, αλλά και το βάρος που αφήνει η απουσία όταν διαρκεί δεκαετίες. Από εκεί γεννήθηκε και η εικόνα που θα χαρακτήριζε βαθιά το έργο της: τα «στρείδια που έχασαν τα μαργαριτάρια τους». Μια σκληρή, τρυφερή και ακριβής μεταφορά για τα παιδιά που έχασαν γονείς μέσα στη βία και μεγάλωσαν με ένα κενό αντί για απάντηση.
Η ΜΕΘΟΔΟΣ ΤΗΣ: ΝΑ ΑΚΟΥΣ ΠΡΙΝ ΓΡΑΨΕΙΣ
Η Σεβγκιούλ Ουλουντάγ δεν έκανε δημοσιογραφία γραφείου. Έκανε δημοσιογραφία ακρόασης.
Μιλούσε με συγγενείς αγνοουμένων, με μάρτυρες, με ανθρώπους που κουβαλούσαν μυστικά δεκαετιών, με πρόσωπα που γνώριζαν πού υπήρχαν πιθανοί χώροι ταφής, αλλά δεν είχαν τολμήσει να μιλήσουν. Άλλοτε από φόβο. Άλλοτε από ντροπή. Άλλοτε επειδή κανείς δεν τους είχε ρωτήσει ποτέ με τρόπο που να μπορούν να απαντήσουν.
Αυτή ήταν ίσως μία από τις πιο σπουδαίες πλευρές της δουλειάς της: δεν αντιμετώπισε τους ανθρώπους ως «πηγές» προς εκμετάλλευση, αλλά ως φορείς μνήμης. Έδινε χώρο, χρόνο, σεβασμό. Και όταν οι πληροφορίες ήταν κρίσιμες, τις αξιοποιούσε με τρόπο που μπορούσε να οδηγήσει σε έρευνες, εκταφές, ταυτοποιήσεις, απαντήσεις.
Για πολλούς συγγενείς, αυτό δεν ήταν απλώς δημοσιογραφία. Ήταν η πρώτη φορά που κάποιος άκουγε πραγματικά.
Η ΔΗΜΟΣΙΟΓΡΑΦΙΑ ΠΟΥ ΕΣΚΑΒΕ ΚΥΡΙΟΛΕΚΤΙΚΑ
Η λέξη «ερευνητική» στην περίπτωση της Ουλουντάγ δεν είναι σχήμα λόγου. Η δουλειά της συνδέθηκε με εντοπισμούς χώρων ταφής, μαζικών τάφων και σημείων όπου μπορούσαν να βρίσκονται λείψανα αγνοουμένων.
Το έργο της συνέβαλε σε έρευνες της Διερευνητικής Επιτροπής για τους Αγνοουμένους, βοηθώντας οικογένειες και από τις δύο κοινότητες να φτάσουν πιο κοντά στην αλήθεια. Σε πολλές περιπτώσεις, η πληροφορία δεν ήταν θεαματική. Ήταν ένα χωράφι. Ένα πηγάδι. Μια άκρη δρόμου. Ένα σημείο που κάποιος θυμόταν, αλλά δεν είχε πει. Μια φράση που ειπώθηκε χαμηλόφωνα.
Κι όμως, από τέτοιες λεπτομέρειες χτίζεται η ιστορική αλήθεια. Από τέτοιες λεπτομέρειες κάποιοι άνθρωποι μπορούν, έστω και μετά από δεκαετίες, να θάψουν τους δικούς τους. Να ανάψουν ένα κερί όχι πια μπροστά σε μια φωτογραφία, αλλά μπροστά σε έναν τάφο με όνομα.
ΑΠΕΝΑΝΤΙ ΣΤΟΥΣ ΕΘΝΙΚΙΣΜΟΥΣ ΚΑΙ ΣΤΙΣ ΒΟΛΙΚΕΣ ΑΦΗΓΗΣΕΙΣ
Η Ουλουντάγ ενόχλησε γιατί δεν έγραψε μόνο για τα εγκλήματα του «άλλου». Έγραψε και για τα εγκλήματα της δικής της κοινότητας. Και αυτό, σε κοινωνίες που έχουν μάθει να προστατεύουν τα δικά τους σκοτάδια, είναι πάντα επικίνδυνο.
Η δική της προσέγγιση δεν ήταν να μοιράσει μηχανικά ευθύνες, ούτε να εξισώσει ανόμοια πράγματα. Ήταν να επιμείνει ότι η ανθρώπινη οδύνη δεν μπορεί να γίνεται ιδιοκτησία καμίας πλευράς. Ότι ο πόνος μιας μάνας δεν αλλάζει ουσία ανάλογα με τη γλώσσα στην οποία κλαίει. Ότι η μνήμη, όταν χρησιμοποιείται μόνο ως όπλο, παύει να θεραπεύει και αρχίζει να αναπαράγει το τραύμα.
Αυτό ήταν το πιο πολιτικό στοιχείο της δουλειάς της: έδειχνε πως η ειρήνη δεν χτίζεται με ωραία συνθήματα, αλλά με δύσκολες αλήθειες. Με αρχεία, μαρτυρίες, ονόματα, κόκαλα, αναγνώριση, ευθύνη.
ΤΟ ΚΟΣΤΟΣ ΤΗΣ ΑΛΗΘΕΙΑΣ
Η πορεία της δεν ήταν χωρίς κόστος. Αντιμετώπισε απειλές, εκστρατείες δυσφήμησης, κατηγορίες περί «προδοσίας», πιέσεις και επιθέσεις από ακραίους κύκλους. Η δουλειά της πάνω στους αγνοουμένους, ακριβώς επειδή ακουμπούσε εγκλήματα, ένοχες σιωπές και πρόσωπα που δεν ήθελαν να ανοίξει το παρελθόν, την έβαλε στο στόχαστρο.
Αυτό το στοιχείο έχει σημασία να ειπωθεί καθαρά. Η Σεβγκιούλ Ουλουντάγ δεν έκανε μια «συγκινητική» δημοσιογραφία από απόσταση ασφαλείας. Έκανε μια επικίνδυνη δημοσιογραφία σε μια μικρή χώρα όπου όλοι γνωρίζονται, όπου τα τραύματα έχουν διευθύνσεις, όπου οι απειλές δεν είναι αφηρημένες.
Και συνέχισε.
ΒΙΒΛΙΑ, ΟΡΓΑΝΩΣΕΙΣ ΚΑΙ ΔΙΕΘΝΗΣ ΑΝΑΓΝΩΡΙΣΗ
Το έργο της αποτυπώθηκε και σε βιβλία, ανάμεσά τους τα «Στρείδια που Έχασαν τα Μαργαριτάρια τους» και «Τα Ορφανά του Εθνικισμού». Τίτλοι που συμπυκνώνουν σχεδόν ολόκληρη τη ματιά της: οι άνθρωποι που συντρίφτηκαν από τις μεγάλες αφηγήσεις, οι οικογένειες που έμειναν πίσω, τα παιδιά που πλήρωσαν την ιστορία χωρίς να τη γράψουν.
Υπήρξε επίσης συνιδρύτρια της δικοινοτικής οργάνωσης γυναικών «Hands Across the Divide», ενώ συνδέθηκε με πρωτοβουλίες που έφεραν κοντά συγγενείς αγνοουμένων και θυμάτων πολέμου από τις δύο κοινότητες.
Η διεθνής αναγνώριση ήρθε ως συνέπεια, όχι ως αυτοσκοπός. Το 2008 τιμήθηκε με το βραβείο Courage in Journalism από το International Women’s Media Foundation, ως η πρώτη Κύπρια που έλαβε αυτή τη διάκριση. Το 2014 τιμήθηκε με το Βραβείο του Ευρωπαίου Πολίτη. Το 2019 προτάθηκε για το Νόμπελ Ειρήνης, μαζί με τον Ελληνοκύπριο δημοσιογράφο Ανδρέα Παράσχο, για τη συμβολή τους στο ζήτημα των αγνοουμένων και στη συμφιλίωση.
Αλλά ίσως η σημαντικότερη αναγνώριση δεν ήταν τα βραβεία. Ήταν η εμπιστοσύνη ανθρώπων που της τηλεφωνούσαν για να πουν μια πληροφορία. Που της άνοιγαν την πόρτα τους. Που της έδιναν ένα κομμάτι μνήμης που κρατούσαν κρυμμένο για χρόνια.
Η ΚΛΗΡΟΝΟΜΙΑ ΤΗΣ
Η Σεβγκιούλ Ουλουντάγ αφήνει πίσω της κάτι μεγαλύτερο από ένα αρχείο κειμένων. Αφήνει μια μέθοδο. Μια στάση. Ένα ηθικό παράδειγμα για το τι μπορεί να είναι η δημοσιογραφία όταν δεν φοβάται να γίνει δυσάρεστη, επίμονη και βαθιά ανθρώπινη.
Σε μια εποχή όπου η δημόσια συζήτηση συχνά γίνεται γρήγορη, θυμωμένη και επιφανειακή, εκείνη υπενθύμισε την αξία της αργής έρευνας. Της μαρτυρίας. Της διασταύρωσης. Της μνήμης που δεν υπηρετεί το μίσος, αλλά την ευθύνη.
Και σε μια Κύπρο όπου οι αγνοούμενοι παραμένουν ένα ανοιχτό τραύμα, η δική της δουλειά έδειξε ότι η αλήθεια δεν είναι πολυτέλεια. Είναι το ελάχιστο χρέος απέναντι στους νεκρούς και στους ζωντανούς που τους αναζητούν.
ΕΝΑ ΑΝΤΙΟ ΧΩΡΙΣ ΜΕΓΑΛΑ ΛΟΓΙΑ
Ίσως ο πιο τίμιος τρόπος να αποχαιρετήσει κανείς τη Σεβγκιούλ Ουλουντάγ είναι χωρίς υπερβολές. Η ζωή της, άλλωστε, δεν χρειάζεται ωραιοποίηση. Μιλά από μόνη της.
Ήταν η δημοσιογράφος που έψαχνε εκεί όπου άλλοι απέφευγαν να κοιτάξουν. Η ακτιβίστρια που δεν μπέρδεψε την ειρήνη με τη λήθη. Η ερευνήτρια που κατάλαβε πως κάτω από το χώμα δεν βρίσκονται μόνο οστά, αλλά και οι απαντήσεις που χρωστά μια κοινωνία στον εαυτό της.
Για τους συγγενείς των αγνοουμένων, κάθε ταυτοποίηση είναι μια μικρή, καθυστερημένη δικαιοσύνη. Για την Κύπρο, κάθε αλήθεια που έφερε στο φως η Σεβγκιούλ Ουλουντάγ είναι μια υπενθύμιση ότι η συμφιλίωση δεν αρχίζει όταν ξεχάσουμε. Αρχίζει όταν αντέξουμε να θυμηθούμε μαζί.
