Οι μαθητές διαμαρτύρονται ξανά για κλιματιστικά, ακατάλληλες εγκαταστάσεις και προβλήματα που μεταφέρονται από σχολική χρονιά σε σχολική χρονιά. Τα συγκριτικά στοιχεία, όμως, αποκαλύπτουν μια πιο σύνθετη και περισσότερο ενοχλητική πραγματικότητα: η Κύπρος δεν διαθέτει λίγα για την παιδεία. Διαθέτει περισσότερα από τον ευρωπαϊκό μέσο όρο, χωρίς το αποτέλεσμα να φαίνεται στις αίθουσες, στις υποδομές ή στις επιδόσεις των μαθητών.
Οι μαθητές επιστρέφουν – τα προβλήματα παραμένουν
Η νέα σχολική χρονιά άρχισε με τους μαθητές να επαναφέρουν αιτήματα που θα έπρεπε να είχαν λυθεί εδώ και χρόνια. Η Παγκύπρια Συντονιστική Επιτροπή Μαθητών προχωρεί την Τετάρτη σε αποχή από τα μαθήματα, διαμαρτυρόμενη, μεταξύ άλλων, για τις καθυστερήσεις στην εγκατάσταση κλιματιστικών, τα προβλήματα των σχολικών υποδομών και τον όγκο της εξεταστέας ύλης.
Το πρόβλημα δεν είναι καινούργιο. Και ακριβώς γι’ αυτό η νέα διαμαρτυρία δεν μπορεί να αντιμετωπιστεί ως ακόμη μία μαθητική υπερβολή ή ως ευκαιρία για απώλεια διδακτικών ωρών.
Σύμφωνα με στοιχεία που δημοσιοποίησε το Υπουργείο Παιδείας, η πρόοδος στην εγκατάσταση κλιματιστικών παρουσιάζει μεγάλες αποκλίσεις. Στην Αμμόχωστο εμφανίζεται πλήρως καλυμμένο το 65% των δημοτικών σχολείων, ενώ στην Πάφο το ποσοστό περιορίζεται στο 16% και στη Λευκωσία στο 24%. Παράλληλα, η ολοκλήρωση του σχεδιασμού φαίνεται πλέον να μεταφέρεται μέχρι το 2028.
Σε μια χώρα όπου οι υψηλές θερμοκρασίες δεν αποτελούν έκτακτο φαινόμενο αλλά προβλέψιμη πραγματικότητα, ο κλιματισμός δεν είναι πολυτέλεια. Είναι στοιχειώδης προϋπόθεση για να μπορεί να λειτουργήσει μια αίθουσα με 25 ή 30 παιδιά.
Η Κύπρος δεν δίνει λίγα στην παιδεία
Η εύκολη εξήγηση θα ήταν ότι το κράτος προτιμά την άμυνα και αφήνει την παιδεία χωρίς χρήματα. Τα επίσημα δεδομένα, όμως, δεν επιβεβαιώνουν αυτή την απλοϊκή εικόνα.
Με βάση τα συγκρίσιμα στοιχεία της Eurostat για το 2024, η Κύπρος διέθεσε περίπου 5,1% του ΑΕΠ για την παιδεία και 1,8% για την άμυνα. Η εκπαίδευση απορρόφησε το 13,2% της συνολικής κρατικής δαπάνης, έναντι ευρωπαϊκού μέσου όρου 9,7%.
Αυτό σημαίνει ότι η Κύπρος κατατάσσεται αρκετά ψηλά ως προς την τυπική προτεραιότητα που δίνει στην παιδεία. Το πρόβλημα είναι πως αυτή η προτεραιότητα δεν μετατρέπεται με την ίδια αποτελεσματικότητα σε σύγχρονες αίθουσες, ασφαλή κτήρια, κλιματισμό, εργαστήρια και καλύτερα μαθησιακά αποτελέσματα.
| Χώρα | Παιδεία ως ποσοστό του ΑΕΠ | Άμυνα ως ποσοστό του ΑΕΠ |
|---|---|---|
| Σουηδία | 7,3% | 2,0% |
| Φινλανδία | 6,3% | 1,6% |
| Δανία | 5,6% | 1,8% |
| Κύπρος | περίπου 5,1% | 1,8% |
| Ευρωπαϊκή Ένωση | 4,8% | 1,5% |
| Ελλάδα | 3,9% | 2,2% |
| Εσθονία | 6,3% | 3,7% |
Τα ευρωπαϊκά στοιχεία ακολουθούν την κοινή ταξινόμηση κρατικών δαπανών COFOG και είναι, συνεπώς, περισσότερο κατάλληλα για σύγκριση από τους διαφορετικούς εθνικούς προϋπολογισμούς.
Προϋπολογισμός 1,6 δισ. ευρώ – μόλις 35 εκατ. για σχολικές υποδομές
Ο προϋπολογισμός του Υπουργείου Παιδείας για το 2026 ανέρχεται περίπου στο 1,61 δισ. ευρώ. Για τις σχολικές υποδομές, ωστόσο, το διαθέσιμο αναπτυξιακό κονδύλι περιορίζεται στα 35 εκατ. ευρώ.
Τον Φεβρουάριο, οι Τεχνικές Υπηρεσίες του Υπουργείου ενημέρωσαν την Επιτροπή Παιδείας της Βουλής ότι οι πραγματικές ανάγκες για σχολικά κτήρια, επεκτάσεις, αναβαθμίσεις και έργα υποδομής πλησιάζουν το ένα δισεκατομμύριο ευρώ.
Το πρόγραμμα αντισεισμικής αναβάθμισης 730 σχολικών κτηρίων άρχισε το 2000 και, 26 χρόνια αργότερα, παραμένουν σε εκκρεμότητα 78 σχολεία. Κτήρια που αρχικά είχαν θεωρηθεί χαμηλού κινδύνου χρειάζονται πλέον, σε ορισμένες περιπτώσεις, κατεδάφιση αντί αναβάθμιση.
Με τα σημερινά δεδομένα, το κονδύλι των 35 εκατ. αντιστοιχεί μόλις στο 2,2% του συνολικού προϋπολογισμού του Υπουργείου Παιδείας. Θεωρητικά, θα χρειάζονταν σχεδόν 29 χρόνια για να καλυφθούν ανάγκες ενός δισεκατομμυρίου, χωρίς να υπολογίζονται νέες φθορές, νέα σχολεία και αυξήσεις στο κατασκευαστικό κόστος.
Εδώ βρίσκεται ο πυρήνας του προβλήματος: άλλο ο μεγάλος προϋπολογισμός της παιδείας και άλλο τα χρήματα που φτάνουν στις σχολικές υποδομές.
Γιατί οι σκανδιναβικές χώρες θεωρούνται πρότυπα
Η Σουηδία, η Φινλανδία και η Δανία επενδύουν διαχρονικά υψηλά ποσοστά του εθνικού τους πλούτου στην εκπαίδευση. Δεν περιορίζονται, όμως, στην πληρωμή μισθών ή στην εξαγγελία μεταρρυθμίσεων.
Το σκανδιναβικό μοντέλο στηρίχθηκε σε:
- σταθερό και πολυετή σχεδιασμό,
- ισχυρή προσχολική εκπαίδευση,
- καλά καταρτισμένους εκπαιδευτικούς με ουσιαστική επαγγελματική αυτονομία,
- έγκαιρη στήριξη των παιδιών που παρουσιάζουν δυσκολίες,
- σχολική σίτιση, μεταφορά, υγεία και κοινωνική υποστήριξη,
- περιορισμό των ανισοτήτων μεταξύ σχολείων και κοινωνικών ομάδων,
- λειτουργικά και ασφαλή σχολικά περιβάλλοντα.
Η Φινλανδία, για παράδειγμα, εντάσσει στη βασική εκπαίδευση όχι μόνο τη διδασκαλία, αλλά και τα σχολικά γεύματα, τη μεταφορά, την υγεία και την ευημερία των μαθητών.
Η εικόνα των σκανδιναβικών συστημάτων δεν πρέπει, πάντως, να εξιδανικεύεται. Οι μαθητικές επιδόσεις έχουν υποχωρήσει και εκεί τα τελευταία χρόνια. Εξακολουθούν, όμως, να παρουσιάζουν ισχυρότερα στοιχεία ισότητας και μικρότερη εξάρτηση της σχολικής επιτυχίας από την οικονομική κατάσταση της οικογένειας. Ο ΟΟΣΑ καταγράφει τη Δανία και τη Φινλανδία μεταξύ των συστημάτων που συνδυάζουν επιδόσεις πάνω από τον μέσο όρο με σχετικά υψηλή κοινωνική ισότητα.
Η Εσθονία καταρρίπτει το ψεύτικο δίλημμα
Ιδιαίτερα χρήσιμο είναι το παράδειγμα της Εσθονίας. Η χώρα διέθεσε το 2024 το 6,3% του ΑΕΠ στην παιδεία, αλλά ταυτόχρονα 3,7% στην άμυνα — το υψηλότερο ποσοστό στην Ευρωπαϊκή Ένωση.
Παρά τη σοβαρή απειλή που αισθάνεται λόγω της γειτνίασης με τη Ρωσία, η Εσθονία δεν αντιμετώπισε την παιδεία ως πολυτέλεια που μπορεί να περιμένει. Παραμένει ανάμεσα στις ισχυρότερες ευρωπαϊκές χώρες στις διεθνείς εκπαιδευτικές αξιολογήσεις.
Το παράδειγμά της δείχνει ότι το δίλημμα «σχολεία ή άμυνα» είναι σε μεγάλο βαθμό παραπλανητικό. Το πραγματικό δίλημμα είναι αν ένα κράτος μπορεί να σχεδιάζει, να ιεραρχεί και να υλοποιεί περισσότερες από μία εθνικές προτεραιότητες ταυτόχρονα.
Ακόμη και η στρατιωτική υπερδύναμη Αμερική
Οι Ηνωμένες Πολιτείες δαπάνησαν το 2024 περίπου 997 δισ. δολάρια για στρατιωτικούς σκοπούς, ποσό που αντιστοιχούσε στο 3,4% του ΑΕΠ.
Ωστόσο, η συνηθισμένη σύγκριση του αμερικανικού Πενταγώνου με το ομοσπονδιακό Υπουργείο Παιδείας είναι παραπλανητική. Η χρηματοδότηση της εκπαίδευσης στις ΗΠΑ προέρχεται κυρίως από τις πολιτείες και τις τοπικές αρχές. Αν συνυπολογιστούν όλες οι δημόσιες εκπαιδευτικές δαπάνες, το ποσοστό έφτανε περίπου στο 5,4% του ΑΕΠ το 2022. Ο ΟΟΣΑ, υπολογίζοντας τη συνολική επένδυση δημόσιου και ιδιωτικού τομέα από την πρωτοβάθμια έως την τριτοβάθμια εκπαίδευση, την ανεβάζει στο 5,8% του ΑΕΠ.
Ακόμη και η μεγαλύτερη στρατιωτική δύναμη του πλανήτη διαθέτει, συνολικά, μεγαλύτερο μερίδιο του ΑΕΠ στην εκπαίδευση απ’ ό,τι στην άμυνα. Αυτό δεν σημαίνει ότι το αμερικανικό σύστημα είναι πρότυπο. Παρουσιάζει τεράστιες ανισότητες και σοβαρό έλλειμμα σχολικών υποδομών. Αποδεικνύει, όμως, ότι ο αριθμός του κεντρικού προϋπολογισμού από μόνος του δεν περιγράφει ούτε την πραγματική επένδυση ούτε την ποιότητα ενός εκπαιδευτικού συστήματος.
Το κυπριακό πρόβλημα είναι η κατανομή και η εκτέλεση
Η Κύπρος δεν μπορεί να επικαλείται απλώς την έλλειψη χρημάτων. Διαθέτει στην παιδεία μεγαλύτερο ποσοστό των κρατικών της δαπανών από τις περισσότερες χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης.
Δεν μπορεί, όμως, να θεωρεί επιτυχία έναν προϋπολογισμό επειδή είναι αριθμητικά μεγάλος, όταν:
- οι μαθητές περιμένουν χρόνια για κλιματισμό,
- χρησιμοποιούνται ακόμη λυόμενες αίθουσες,
- εκκρεμούν αντισεισμικές αναβαθμίσεις από το 2000,
- οι εγκαταστάσεις διαφέρουν δραματικά από επαρχία σε επαρχία,
- οι μαθησιακές επιδόσεις παραμένουν χαμηλές,
- μεγάλο μέρος των χρημάτων απορροφάται από ανελαστικές και επαναλαμβανόμενες δαπάνες.
Η λύση δεν είναι να περικοπούν οι μισθοί των εκπαιδευτικών ούτε να παρουσιαστεί η άμυνα ως περιττή, ιδιαίτερα σε μια ημικατεχόμενη χώρα. Η λύση είναι δεσμευμένος πολυετής προϋπολογισμός σχολικών υποδομών, δημόσιο χρονοδιάγραμμα ανά σχολείο, τακτική ενημέρωση για την πορεία των έργων και λογοδοσία όταν οι προθεσμίες παραβιάζονται.
Οι μαθητές δεν μπορούν κάθε Σεπτέμβριο να ανακαλύπτουν ότι η ζέστη, τα πεπαλαιωμένα ηλεκτρικά δίκτυα και οι ακατάλληλες αίθουσες αιφνιδίασαν ξανά το κράτος.
Οι προτεραιότητες δεν αποδεικνύονται από το ποσό που γράφεται στην πρώτη σελίδα του προϋπολογισμού. Αποδεικνύονται από το τι βρίσκει το παιδί όταν ανοίγει την πόρτα της τάξης του.
