Γράφει ο Νίκος Κατσαρός
Η επέτειος που δεν είναι τυπική
Η 26η Απριλίου έχει οριστεί από τον ΟΗΕ ως Διεθνής Ημέρα Μνήμης για την Καταστροφή του Τσέρνομπιλ. Όχι για να ανάβουν κεράκια (δεν είναι γενέθλια), αλλά για να θυμόμαστε πως υπάρχουν λάθη που δεν τελειώνουν όταν σβήσει η φωτιά. Λάθη που συνεχίζουν στο χώμα, στο νερό, στο γάλα, στα σώματα, στις γενιές, στη δυσπιστία.
Ο ΟΗΕ καθιέρωσε την ημέρα το 2016, αναγνωρίζοντας ότι οι συνέπειες παρέμεναν σοβαρές και δεκαετίες μετά την έκρηξη.
Είκοσι δευτερόλεπτα που έγιναν σαράντα χρόνια
Στις 26 Απριλίου 1986, στον αντιδραστήρα 4 του πυρηνικού σταθμού του Τσέρνομπιλ, μια δοκιμή ασφαλείας εξελίχθηκε σε καταστροφή. Έκρηξη, φωτιά, ανοιχτός πυρήνας, ραδιενέργεια στην ατμόσφαιρα. Το πιο τρομακτικό δεν ήταν το ατύχημα (διότι ελάχιστοι εκτός των “τειχών” είχαν καταλάβει το μέγεθος). Το τρομακτικό ήταν η καθυστέρηση, η σιωπή, η αμηχανία ενός συστήματος που πίστευε ότι αν δεν πει την αλήθεια, η αλήθεια θα βαρεθεί και θα φύγει.
Δεν έφυγε όμως. Η UNSCEAR καταγράφει ότι 30 εργαζόμενοι πέθαναν μέσα στις πρώτες εβδομάδες μετά το ατύχημα και πάνω από 100 υπέστησαν τραυματισμούς από ακτινοβολία. Περίπου 115.000 άνθρωποι εκκένωσαν τις εστίες τους το 1986 και άλλοι 220.000 μετεγκαταστάθηκαν αργότερα.
Αυτό που σήμανε για την ανθρωπότητα
Το Τσέρνομπιλ έσπασε τον μύθο ότι η τεχνολογία, επειδή είναι πολύπλοκη, είναι και σοφή. Έδειξε πως ένας αντιδραστήρας δεν καταρρέει μόνο από μηχανικά λάθη. Καταρρέει από κακή κουλτούρα, από φόβο, από ιεραρχία, από ανθρώπους που ξέρουν αλλά δεν μιλούν.
Η μεγάλη αλλαγή ήταν ψυχολογική: από εκείνη τη μέρα, η πυρηνική ενέργεια δεν μπορούσε πια να παρουσιάζεται ως καθαρή υπόσχεση χωρίς σκοτεινή υποσημείωση. Δεν έγινε ξαφνικά “κακή”. Έγινε όμως αδύνατο να συζητηθεί χωρίς τη λέξη ευθύνη. Κάτι που δεν πήρε στα σοβαρά το Σοβιετικό καθεστώς πριν το ατύχημα.
Τι άλλαξε στην ασφάλεια
Μετά το Τσέρνομπιλ, η πυρηνική ασφάλεια διεθνοποιήθηκε με τρόπο πολύ πιο αυστηρό. Υιοθετήθηκαν συμβάσεις για έγκαιρη ειδοποίηση και διεθνή βοήθεια σε περίπτωση πυρηνικού ή ραδιολογικού ατυχήματος. Η IAEA αναφέρει ότι η Σύμβαση για Βοήθεια σε περίπτωση Πυρηνικού Ατυχήματος υιοθετήθηκε το 1986, αμέσως μετά το Τσέρνομπιλ.
Παράλληλα, το ίδιο το ατύχημα οδήγησε στη δημιουργία της World Association of Nuclear Operators – WANO το 1989, με στόχο οι χειριστές πυρηνικών σταθμών να μοιράζονται εμπειρία, ελέγχους και πρακτικές ασφαλείας. Δηλαδή, με απλά λόγια: να μη μαθαίνει ο καθένας μόνος του πάνω στα ερείπια των άλλων.
Βέβαια αυτά έπρεπε να είχαν γίνει εκ των προτέρων και γι αυτό, στη μνήμη των ανθρώπων που χάθηκαν και εκείνων που ακόμα πληρώνουν, δεν μπορούμε να υποστηρίξουμε το “κάλλιο αργά παρά ποτέ…”
Η IAEA, μέσα από την επανεξέταση INSAG-7, αναγνώρισε ότι το ατύχημα δεν ήταν απλώς αποτέλεσμα ανθρώπινου λάθους, αλλά συνδυασμός σχεδιαστικών αδυναμιών του RBMK, λανθασμένων χειρισμών και ανεπαρκούς κουλτούρας ασφαλείας.
Οι άνθρωποι πίσω από τη ραδιενέργεια
Υπάρχει μια λέξη που μοιάζει γραφειοκρατική, αλλά είναι σχεδόν τραγική: liquidators. Έτσι ονομάστηκαν οι εκατοντάδες χιλιάδες άνθρωποι που στάλθηκαν να “εκκαθαρίσουν” την καταστροφή. Στρατιώτες, πυροσβέστες, μηχανικοί, γιατροί, εργάτες. Το Associated Press, σε πρόσφατο φωτογραφικό αφιέρωμα για την 40ή επέτειο, αναφέρει ότι περίπου 600.000 άνθρωποι συμμετείχαν στις εργασίες καθαρισμού, συχνά χωρίς επαρκή γνώση ή προστασία.
Μία από τις πιο δυνατές μικρές ιστορίες είναι του Anatolii Krutik. Στάλθηκε το καλοκαίρι του 1986 να οριοθετήσει ζώνες αποκλεισμού και να καθαρίσει περιοχές γύρω από τους αντιδραστήρες. Χρόνια μετά είπε πως τότε δεν υπήρχε πραγματικός φόβος, γιατί δεν ήξεραν τι είχαν απέναντί τους. Το αποκάλεσε «αόρατο εχθρό».
Αυτό είναι ίσως το πιο ακριβές μνημείο του Τσέρνομπιλ. Όχι το τσιμέντο. Όχι ο θόλος. Η φράση: αόρατος εχθρός.
Το τίμημα που δεν μετριέται εύκολα
Η υγεία έγινε το μεγάλο πεδίο σύγκρουσης αριθμών, εκτιμήσεων και πολιτικής. Ο ΠΟΥ, μέσω του Chernobyl Forum, σημειώνει ότι η πιο καθαρά τεκμηριωμένη αύξηση αφορά τον καρκίνο του θυρεοειδούς σε όσους ήταν παιδιά ή έφηβοι κατά την έκθεση, κυρίως λόγω ραδιενεργού ιωδίου σε τρόφιμα και γάλα. Μέχρι το 2015, σύμφωνα με στοιχεία που επικαλείται ο ΠΟΥ/UNSCEAR, τα καταγεγραμμένα περιστατικά στις τρεις περισσότερο επηρεασμένες χώρες έφτασαν περίπου τις 20.000.
Αλλά υπάρχει και κάτι που δεν χωρά σε επιδημιολογικό πίνακα: ο ξεριζωμός. Η Πρίπιατ δεν εκκενώθηκε μόνο από ανθρώπους. Εκκενώθηκε από το μέλλον. Από παιδικά δωμάτια, σχολικές τσάντες, λούνα παρκ που δεν πρόλαβαν να λειτουργήσουν κανονικά, κουζίνες με πιάτα στο νεροχύτη. Η καταστροφή δεν είπε “φεύγετε για πάντα”. Είπε “φεύγετε προσωρινά”. Κλασική ανθρώπινη ευγένεια μπροστά στο ανείπωτο.
Το μάθημα …αν αντέχει η ανθρωπότητα να το αποκαλέσει έτσι
Το Τσέρνομπιλ δεν μας είπε να αρνηθούμε την επιστήμη. Μας είπε να μην τη λατρεύουμε σαν θρησκεία. Να μη συγχέουμε την πρόοδο με την αλαζονεία. Να μην αφήνουμε την ασφάλεια στα χέρια εκείνων που φοβούνται περισσότερο την κακή εικόνα παρά την κακή πραγματικότητα.
Γιατί η ραδιενέργεια έχει ένα προνόμιο που δεν έχουν οι πολιτικοί, οι διευθυντές και οι επιτροπές: δεν ενδιαφέρεται για ανακοινώσεις. Δεν ντρέπεται. Δεν καλύπτεται. Δεν ξεχνά.
Και γι’ αυτό η 26η Απριλίου δεν είναι απλώς ημέρα μνήμης. Είναι ημέρα ελέγχου. Όχι των αντιδραστήρων μόνο. Της ανθρώπινης βεβαιότητας.
