Γράφει ο Νίκος Κατσαρός
Στις 8:14 το πρωί η Χιροσίμα ήταν μια πόλη ανάμεσα σε άλλες. Άνθρωποι πήγαιναν στη δουλειά, παιδιά ετοιμάζονταν για το σχολείο, πόρτες άνοιγαν, νερό έβραζε στις κουζίνες. Στις 8:15 έγινε το πρώτο ανθρώπινο εργαστήριο πυρηνικής καταστροφής.
Στις 6 Αυγούστου 1945, το αμερικανικό βομβαρδιστικό «Enola Gay» έριξε πάνω από την πόλη τη βόμβα ουρανίου «Little Boy». Δεκάδες χιλιάδες άνθρωποι πέθαναν μέσα σε λίγα δευτερόλεπτα ή τις πρώτες ώρες. Μέχρι το τέλος της χρονιάς, οι νεκροί υπολογίζονταν περίπου στις 140.000. Τρεις ημέρες αργότερα ακολούθησε το Ναγκασάκι και, λίγο μετά, η παράδοση της Ιαπωνίας.
Αυτή είναι όλη η ιστορική αναφορά που χρειάζεται να κάνουμε. Τα υπόλοιπα δεν ανήκουν μόνο στην Ιστορία.
Η βόμβα πάνω στο σώμα
Η πυρηνική έκρηξη δεν τελειώνει όταν σωπάσει ο ήχος της. Συνεχίζεται πάνω στο δέρμα, στο αίμα, στα κύτταρα. Άνθρωποι εξαϋλώθηκαν. Άλλοι έζησαν με εγκαύματα, παραμορφώσεις, λευχαιμίες και καρκίνους. Υπήρξαν έγκυες που έχασαν τα παιδιά τους και έμβρυα που εκτέθηκαν στην ακτινοβολία, με τεκμηριωμένες βλάβες στη σωματική και νοητική τους ανάπτυξη.
Οι άνθρωποι που από θύματα έγιναν «ύποπτοι»
Οι hibakusha, οι άνθρωποι που επέζησαν, δεν επέστρεψαν απλώς σε μια κατεστραμμένη πόλη. Επέστρεψαν σε μια κοινωνία που συχνά τους αντιμετώπισε σαν φορείς κάποιου αόρατου κακού. Δυσκολεύονταν να βρουν εργασία. Οικογένειες απέτρεπαν γάμους μαζί τους. Πολλοί έκρυβαν για δεκαετίες ότι βρίσκονταν στη Χιροσίμα ή στο Ναγκασάκι.
Ο φόβος ότι θα γεννούσαν παιδιά με ανωμαλίες αποδείχθηκε ισχυρότερος από τα επιστημονικά δεδομένα που δεν έδειχναν κάτι τέτοιο. Έτσι, η βόμβα συνέχισε να εκρήγνυται αθόρυβα: σε γάμους που ματαιώθηκαν, σε πόρτες που έκλεισαν, σε ανθρώπους που έμαθαν να ντρέπονται επειδή επέζησαν.
Η αμερικανική αφήγηση
Η Ουάσινγκτον οικοδόμησε επί δεκαετίες την αφήγηση του «αναγκαίου κακού»: η βόμβα, ειπώθηκε, τελείωσε τον πόλεμο και έσωσε αμερικανικές αλλά και ιαπωνικές ζωές, αποτρέποντας μια χερσαία εισβολή. Το ότι ήταν πράγματι αναγκαία ακούγεται μακάβρια και “Αμερικάνικα” αστείο. Ωστόσο παραμένει μέχρι και σήμερααντικείμενο σκληρής ιστορικής διαμάχης. Στην εξίσωση υπήρχαν και η εξάντληση της Ιαπωνίας και η είσοδος της Σοβιετικής Ένωσης στον πόλεμο.
Η αυτοκρατορική Ιαπωνία δεν ήταν αθώα και αυτό είναι κάτι που πρέπει να ειπωθεί. Υπήρξε επιτιθέμενη δύναμη και διέπραξε εγκλήματα.
Οι άμαχοι της Χιροσίμα, όμως, δεν ήταν το ιαπωνικό επιτελείο.
Οι Ηνωμένες Πολιτείες δεν ζήτησαν ποτέ επίσημα συγγνώμη. Ο Μπαράκ Ομπάμα μίλησε το 2016 στη Χιροσίμα για την ανάγκη μιας «ηθικής επανάστασης», αλλά προσεκτικά δεν απολογήθηκε. Σε μέτρηση του Pew το 2025, το 35% των Αμερικανών θεωρούσε δικαιολογημένη τη χρήση των βομβών και το 31% αδικαιολόγητη, ενώ περίπου ένας στους τρεις δεν έπαιρνε θέση. Η μνήμη προχώρησε. Η επίσημη ευθύνη σταμάτησε λίγα βήματα πριν από τη λέξη «συγγνώμη».
Ειρήνη με το πιστόλι στον κρόταφο
Η Χιροσίμα δεν μας κληροδότησε μόνο ένα νέο όπλο. Μας κληροδότησε μια νέα πολιτική γλώσσα. Η δυνατότητα εξόντωσης εκατομμυρίων ανθρώπων ονομάστηκε «πυρηνική αποτροπή». Η απειλή αμοιβαίας καταστροφής παρουσιάστηκε ως εγγύηση ειρήνης.
Δημιουργήθηκε ταυτόχρονα μια ιδιότυπη πυρηνική αριστοκρατία: κράτη που απαιτούν από τους υπόλοιπους να μην αποκτήσουν τα όπλα τα οποία τα ίδια αρνούνται να εγκαταλείψουν.
Η ανισότητα δεν κρύφτηκε καν. Ενσωματώθηκε στη διεθνή τάξη και ονομάστηκε σταθερότητα.
Ακολούθησαν ο Ψυχρός Πόλεμος, η κούρσα των εξοπλισμών, χιλιάδες πυρηνικές κεφαλές και αρκετές στιγμές κατά τις οποίες ο πλανήτης σώθηκε από λάθος υπολογισμούς, τεχνικές βλάβες ή την ψυχραιμία ενός ανθρώπου.
Το ότι δεν χρησιμοποιήθηκε ξανά πυρηνικό όπλο σε πόλεμο δεν αποδεικνύει ότι το σύστημα είναι ασφαλές. Αποδεικνύει μόνο ότι, μέχρι σήμερα, δεν κατέρρευσε.
Κανένα όπλο δεν χρησιμοποιείται — μέχρι τη στιγμή που χρησιμοποιείται.
Η επόμενη μέρα είναι σήμερα
Ογδόντα ένα χρόνια μετά, οι hibakusha λιγοστεύουν. Οι φωνές τους σβήνουν την ώρα που τα πυρηνικά όπλα επιστρέφουν στη δημόσια συζήτηση ως «τακτικά», «περιορισμένα» ή ακόμη και «χρήσιμα». Η ίδια η Ιαπωνία ζει κάτω από την αμερικανική πυρηνική ομπρέλα και παραμένει εκτός της διεθνούς συνθήκης απαγόρευσής τους.
Κάθε 6 Αυγούστου, ο κόσμος σκύβει ευλαβικά το κεφάλι. Την επόμενη ημέρα επιστρέφει στα ίδια δόγματα, στις ίδιες απειλές και στα ίδια οπλοστάσια. Σαν να ήταν η Χιροσίμα μια τραγωδία που ολοκληρώθηκε και όχι μια προειδοποίηση που παραμένει ενεργή.
Στις 8:15 το πρωί της 6ης Αυγούστου του 1945 δεν καταστράφηκε μόνο μια πόλη. Γεννήθηκε η δυνατότητα να μην υπάρξει επόμενο πρωί για κανέναν.
Και ογδόντα ένα χρόνια αργότερα, εξακολουθούμε να αποκαλούμε αυτή τη δυνατότητα «ασφάλεια».
