Γράφει ο Νίκος Κατσαρός
Πενήντα δύο χρόνια από την είσοδό του στο Billboard, το ακαταμάχητο riff των Lynyrd Skynyrd εξακολουθεί να κουβαλά μαζί του τη γοητεία, τις αντιφάσεις και τα σκοτεινά φαντάσματα του αμερικανικού Νότου
Για κάποια τραγούδια υπάρχει ανάγκη για εισαγωγή και επεξήγηση. Το «Sweet Home Alabama» κάνει μόνο του και την εισαγωγή και τις συστάσεις και, πριν καλά-καλά αρχίσει, δίνει και “σωστές” οδηγίες χρήσης:
«Turn it up».
Δυναμώστε το και …καλό ταξίδι.
Η σημερινή επέτειος δεν αφορά την κυκλοφορία του τραγουδιού. Το single είχε κυκλοφορήσει περίπου έναν μήνα νωρίτερα. Στις 27 Ιουλίου 1974, όμως, εμφανίστηκε για πρώτη φορά στο Billboard Hot 100, ξεκινώντας ταπεινά από το Νο 93. Ήταν η πρώτη παρουσία των Lynyrd Skynyrd στον συγκεκριμένο κατάλογο. Αργότερα θα έφτανε μέχρι το Νο 8, αποτελώντας τη μεγαλύτερη επιτυχία τους στα αμερικανικά charts.
Πενήντα δύο χρόνια μετά, το τραγούδι δεν χρειάζεται πια charts και απολογισμούς. Αρκούν οι τρεις πρώτες νότες. Και αντανακλαστικά θα εμφανιστεί ένας άνθρωπος που θα χτυπήσει ρυθμικά το τιμόνι, κάποιος που θα ψιθυρίσει το ρεφρέν και κάποιος πιο εκφραστικός ο οποίος θα προσποιηθεί ότι παίζει κιθάρα, το γνωστό air guitar, ακόμη κι αν στην πραγματική ζωή δεν μπορεί να κουρδίσει ούτε παιδικό παιχνίδι με γρανάζια.
Το ενδιαφέρον, όμως, είναι ότι πίσω από αυτή την ανέμελη τελετουργία κρύβεται ένα τραγούδι πολύ λιγότερο αθώο και πολύ περισσότερο αντιφατικό απ’ όσο ακούγεται.
Ένα «σπίτι» στο οποίο δεν κατοικούσε κανένας
Ας αρχίσουμε από το πρώτο παράδοξο: κανένας από τους τρεις δημιουργούς του τραγουδιού δεν καταγόταν από την Αλαμπάμα.
Ο τραγουδιστής Ronnie Van Zant και ο κιθαρίστας Gary Rossington ήταν από το Τζάκσονβιλ της Φλόριντα. Ο Ed King, που έγραψε το χαρακτηριστικό riff που όλοι αναγνωρίζουμε από την πρώτη νότα, είχε γεννηθεί στην Καλιφόρνια. Το περίφημο «γλυκό σπίτι» ήταν, επομένως, περισσότερο μία αντιπροσωπευτική ιδέα παρά διεύθυνση κατοικίας.
Οι Lynyrd Skynyrd είχαν ήδη χτίσει μια περσόνα άγριων, μακρυμάλληδων παιδιών του Νότου. Ακόμη και το ανορθόγραφο όνομά τους προερχόταν από τον Leonard Skinner, καθηγητή γυμναστικής που είχε στείλει τον νεαρό Rossington στη διεύθυνση επειδή τα μαλλιά του ακουμπούσαν στον γιακά του πουκαμίσου. “Υπέροχες” εποχές που κάποιοι αναπολούν.
Η δημιουργία του «Sweet Home Alabama» περιέχει επίσης μία από εκείνες τις ιστορίες που κάνουν τη μουσική βιομηχανία να μοιάζει -εστω- στιγμιαία, δίκαιη.
Ο Ronnie Van Zant είχε πει στον Ed King ότι ήταν ο χειρότερος μπασίστας με τον οποίο είχε παίξει ποτέ. Πριν ο King προλάβει να είτε να καταρρεύσει είτε να του πει “ομορφόλογα” για το …αυτό που τον γέννησε, ο Van Zant τού εξήγησε ότι δεν είχε σκοπό να τον απολύσει: απλά θα τον “μετέφερε” στην κιθάρα.
Στην πρώτη – πρώτη πρόβα με τον King ως κιθαρίστα γράφτηκε το «Sweet Home Alabama».
Το βασικό τραγούδι, σύμφωνα με τον ίδιο, γεννήθηκε μέσα σε περίπου μισή ώρα και οργανώθηκε – ενορχηστρώθηκε πλήρως μέσα σε μισή ημέρα. Ο King έπαιζε ξανά και ξανά το riff, ο Van Zant καθόταν στην άκρη ενός καναπέ και του έκανε νόημα να συνεχίσει. Έπειτα σηκώθηκε και τραγούδησε έναν στίχο και το ρεφρέν. Κάπως έτσι, χωρίς επιτροπές στρατηγικού σχεδιασμού και παρουσιάσεις PowerPoint, δημιουργήθηκε ένα από τα πιο αναγνωρίσιμα τραγούδια στην ιστορία του rock.
Ένα λάθος που έμεινε επειδή ακουγόταν σωστό
Η ηχογράφηση ολοκληρώθηκε ουσιαστικά μέσα σε μία ημέρα στο Studio One, στην Τζόρτζια. Οι γυναικείες δεύτερες φωνές προστέθηκαν αργότερα στην Καλιφόρνια και ήταν οι πρώτες γυναικείες φωνές που ακούστηκαν σε τραγούδι των Lynyrd Skynyrd. (Πόσες πρωτιές αυτό το τραγούδι πχια;)
Το «Turn it up» που ακούγεται στην αρχή δεν σχεδιάστηκε ως ένα …ευφυές κάλεσμα προς τον ακροατή για να δυναμώσει τον ήχο. Στην πραγματικότητα ο Van Zant απλώς να ζητούσε από τον ηχολήπτη να δυναμώσει τον ήχο στα ακουστικά του. Η φράση έμεινε στην ηχογράφηση και τελικά έγινε κομμάτι του μύθου.
Ακόμη πιο παράξενη είναι η ιστορία των κιθαριστικών σόλο. Ο Ed King έλεγε ότι τα είδε σε όνειρο τη νύχτα μετά τη δημιουργία του τραγουδιού, ξύπνησε, πήρε την κιθάρα που κρατούσε δίπλα στο κρεβάτι και τα έπαιξε.
Ο παραγωγός Al Kooper θεώρησε αργότερα ότι τα σόλο είχαν παιχτεί σε λάθος κλίμακα. Τα μέλη του συγκροτήματος, όμως, πίστευαν στα όνειρα και στις προλήψεις περισσότερο απ’ όσο πίστευαν στη θεωρία της μουσικής. Αρνήθηκαν να τα αλλάξουν. Μισό αιώνα αργότερα, μάλλον δικαιώθηκαν: κανείς δεν σταματά το τραγούδι στο κιθαριστικό μέρος για να παραπονεθεί ότι κάτι δεν συμφωνεί απολύτως με το βιβλίο αρμονίας.
Ο Neil Young και ένας καβγάς που δεν ήταν ακριβώς καβγάς
Το «Sweet Home Alabama» στην πραγματικότητα γράφτηκε ως απάντηση στα τραγούδια «Southern Man» και «Alabama» του Neil Young. (πάτα στους τίτλους για να τ ακούσεις, τι περιμένεις; να τα θυμηθείς;)
Ο Young είχε επιτεθεί στον ρατσισμό, στη δουλεία και στη βίαιη κληρονομιά του αμερικανικού Νότου. Οι Lynyrd Skynyrd θεώρησαν ότι παρουσίαζε όλους τους ανθρώπους του Νότου ως συνενόχους της ίδιας ιστορικής αμαρτίας. Έτσι ο Van Zant τον ανέφερε ονομαστικά, λέγοντας περίπου ότι ένας άνθρωπος του Νότου δεν τον χρειάζεται κοντά του.
Η μουσική βιομηχανία, που αγαπά τις βεντέτες (σχεδόν όσο αγαπά τις επανεκδόσεις για να βγάλουμε κι άλλα λεφτά από την ίδια έμπνευση), μετέτρεψε τις αναφορές σε πόλεμο. Στην πραγματικότητα, οι δύο πλευρές εκτιμούσαν η μία την άλλη αλλά αυτό δεν δημιουργούσε ίντριγκα. (Καταραμένη ευγένια!)
Ο Rossington έλεγε ότι το συγκρότημα αγαπούσε τη μουσική του Young και ότι στόχος του τραγουδιού δεν ήταν να προσβάλει τον ίδιο, αλλά να απαντήσει στη γενίκευση των στίχων του. Ο Van Zant εμφανίστηκε μάλιστα στο εξώφυλλο του «Street Survivors» φορώντας μπλουζάκι του Neil Young. Αργότερα ο Young παραδέχθηκε ότι το δικό του «Alabama» ήταν υπερβολικά καταγγελτικό και συγκαταβατικό και ότι άξιζε την απάντηση που δέχθηκε.
Ο υποτιθέμενος καβγάς ήταν τελικά ένας μουσικός διάλογος. Το πρόβλημα με το τραγούδι τους βρίσκεται σε αυτό ακριβώς που επέλεξαν οι Lynyrd Skynyrd να υπερασπιστούν και στον τρόπο με τον οποίο το έκαναν.
Η σκοτεινή Αλαμπάμα πίσω από τον γαλανό ουρανό
Το τραγούδι δεν μιλά απλώς για τοπία, συγγενείς και επιστροφή στο σπίτι. Μιλά για το Μπέρμιγχαμ, την πόλη που αποτέλεσε ένα από τα κεντρικά πεδία του αγώνα για τα πολιτικά δικαιώματα. Αναφέρεται επίσης στον τότε κυβερνήτη της Αλαμπάμα, George Wallace, έναν από τους πιο γνωστούς υπερασπιστές του φυλετικού διαχωρισμού.
Ο Wallace δεν ήταν μια αόριστα «συντηρητική» πολιτική φυσιογνωμία. Είχε οικοδομήσει την καριέρα του πάνω στην αντίσταση στην κατάργηση των φυλετικών διακρίσεων και είχε επιχειρήσει συμβολικά να εμποδίσει την εγγραφή μαύρων φοιτητών στο Πανεπιστήμιο της Αλαμπάμα.
Στο σημείο όπου ο Van Zant τραγουδά ότι στο Μπέρμιγχαμ αγαπούν τον κυβερνήτη, ακούγονται δεύτερες φωνές να λένε «boo, boo, boo». Τα μέλη του συγκροτήματος υποστήριζαν ότι επρόκειτο για αποδοκιμασία του Wallace. Ο Rossington είχε πει ότι οι ίδιοι δεν πίστευαν στον φυλετικό διαχωρισμό, ενώ ο Van Zant δήλωνε πως δεν συμφωνούσε με όσα έλεγε ο κυβερνήτης για τους μαύρους.
Αυτό, όμως, δεν λύνει τόσο εύκολα το ζήτημα.
Το «boo» είναι χαμηλό, οι υπόλοιποι στίχοι είναι αμφίσημοι και το περήφανο ρεφρέν είναι τόσο ισχυρό ώστε καταπίνει σχεδόν οτιδήποτε προηγείται ή ακολουθεί. Ένας ακροατής που ήθελε να ακούσει ειρωνεία μπορούσε να την ακούσει. Ένας άλλος που ήθελε να ακούσει υπεράσπιση του Wallace μπορούσε επίσης να βολευτεί αρκετά άνετα μέσα στο τραγούδι.
Και υπάρχει βέβαια και η μακρόχρονη χρήση της σημαίας της Συνομοσπονδίας στις εμφανίσεις και στην εικονογραφία του συγκροτήματος που αφήνει λιγότερες απορίες από την δήθεν αμφισημία του τραγουδιού.
Η σημαία δεν ήταν ένα ουδέτερο σύμβολο «ανυπότακτου Νότου». Παρέπεμπε στις Πολιτείες που πολέμησαν για να διατηρήσουν ένα σύστημα βασισμένο στη δουλεία και αργότερα χρησιμοποιήθηκε από ρατσιστικές οργανώσεις και υποστηρικτές του φυλετικού διαχωρισμού. Οι Lynyrd Skynyrd μπορεί να την αντιλαμβάνονταν —ή να επέλεγαν να την παρουσιάζουν— ως σύμβολο πολιτιστικής κληρονομιάς. Δεν μπορούσαν, όμως, να αποφασίσουν μόνοι τους τι σήμαινε για όσους είχαν υποστεί τη βία που εκπροσωπούσε.
Το 2012, ο Rossington ανακοίνωσε ότι το συγκρότημα θα απομακρυνόταν από τη σημαία επειδή είχε συνδεθεί με το μίσος και τον ρατσισμό. Αλλά το 2012 ήταν πολύ μακριά από μία άμεση αντίδραση στην περίπτωση που ένιωσαν ότι ταυτίζονταν με το μίσος και τον ρατσισμό (έστω και άδικα) Μετά τις αντιδράσεις μέρους των οπαδών, η θέση ανατράπηκε και η χρήση της συνεχίστηκε δίπλα σε άλλες σημαίες για το γνωστό ξεκάρφωμα. Αυτή η υπαναχώρηση δείχνει πόσο βαθιά είχε δεθεί το συγκρότημα όχι μόνο με τη μουσική ταυτότητα του Νότου, αλλά και με το πιο προβληματικό σύμβολό της.
Δεν χρειάζεται, επομένως, να βαφτίσουμε το «Sweet Home Alabama» συνειδητό ρατσιστικό μανιφέστο για να αναγνωρίσουμε ότι κουβαλά ρατσιστικό ιστορικό και συμβολικό φορτίο. Η πρόθεση των δημιουργών είναι μέρος της συζήτησης. Δεν είναι, όμως, ολόκληρη η συζήτηση.
Το τραγούδι που δραπέτευσε από το νόημά του
Το «Sweet Home Alabama» έπαψε σταδιακά να ακούγεται ως πολιτική απάντηση στον Neil Young ή ως υπεράσπιση μιας σύνθετης νότιας ταυτότητας. Έγινε κάτι πολύ πιο απλό και εμπορικά πανίσχυρο: ένα παγκόσμιο τραγούδι επιστροφής στο σπίτι.
Δεν χρειαζόταν να έχεις πάει στην Αλαμπάμα. Δεν χρειαζόταν καν να ξέρεις πού βρίσκεται. Το «home» μπορούσε να γίνει η Φλόριντα, η Ιρλανδία, η Κύπρος ή το χωριό από το οποίο έφυγες δηλώνοντας ότι δεν θα επιστρέψεις ποτέ, μέχρι να περάσουν τρεις μήνες και να σου λείψει το φαγητό της μάνας σου.
Ο ίδιος ο Rossington είχε εξηγήσει ότι ο κόσμος μπορούσε να αντικαταστήσει νοερά την Αλαμπάμα με τον δικό του τόπο. Το riff και το ρεφρέν ήταν αρκετά ισχυρά ώστε να μετατρέψουν μια συγκεκριμένη πολιτική αντιπαράθεση σε καθολικό αίσθημα νοσταλγίας.
Η φράση έγινε τουριστική ταυτότητα της πολιτείας, εμφανίστηκε σε ταξιδιωτικό υλικό και πέρασε στην καθημερινή εμπορική εικόνα της Αλαμπάμα. Έδωσε τίτλο στη ρομαντική κομεντί του 2002 με τη Reese Witherspoon, ακούστηκε σε ταινίες, διαφημίσεις, αθλητικές διοργανώσεις και βιντεοπαιχνίδια. Το 2008, ο Kid Rock χρησιμοποίησε το riff και τη μελωδική του μνήμη στο «All Summer Long», μεταφέροντάς το σε μία νέα γενιά και φτάνοντας στην κορυφή των charts σε οκτώ χώρες.
Το τραγούδι εντάχθηκε το 2009 στο Grammy Hall of Fame, αναγνωριζόμενο πλέον όχι απλώς ως επιτυχία, αλλά ως ηχογράφηση με διαχρονική ιστορική σημασία.
Δηλαδή, στη διαδρομή το κοινό κράτησε τον ουρανό, το σπίτι, το riff και την αίσθηση του καλοκαιρινού δρόμου. Άφησε πίσω τον Wallace, το Watergate, τον Neil Young και τις φυλετικές αντιφάσεις.
Αυτό είναι το μεγαλύτερο κατόρθωμα του «Sweet Home Alabama». Και η μεγαλύτερη παγίδα του…
Όλοι τραγουδούν — αλλά τι ακριβώς τραγουδούν;
Υπάρχουν έργα που εξηγούνται από τους δημιουργούς τους και άλλα που τους …ξεφεύγουν.
Οι Lynyrd Skynyrd δημιούργησαν ένα τραγούδι για τον αμερικανικό Νότο όπως εκείνοι ήθελαν να τον βλέπουν: φιλόξενο, υπερήφανο, παρεξηγημένο και απρόθυμο να απολογείται συλλογικά για τα εγκλήματα και τις προκαταλήψεις του.
Το κοινό δημιούργησε ένα διαφορετικό τραγούδι: τέσσερα λεπτά και σαράντα τρία δευτερόλεπτα κιθαριστικής ευφορίας, χωρίς ιδιαίτερη ανάγκη για ιστορικές υποσημειώσεις.
Σήμερα εξακολουθούν να υπάρχουν και τα δύο ταυτόχρονα.
Σήμερα, 52 χρόνια από την πρώτη είσοδό του στο Billboard, μπορούμε να δυναμώσουμε την ένταση — το ίδιο το τραγούδι άλλωστε το απαιτεί. Αλλά μπορούμε επίσης να ακούσουμε λίγο προσεκτικότερα τι λέει.
Πίσω από το riff υπάρχει ένα κάποιο σπίτι. Αλλά πίσω από το σπίτι υπάρχει ένας “δύσκολος” Νότος. Και τέλος πίσω από τον συχνά γαλανό ουρανό του, υπάρχει μια ιστορία εξαιρετικά σκοτεινή.
