Γράφει ο Νίκος Κατσαρός

Το Μουντιάλ δεν ήταν ποτέ μόνο ποδόσφαιρο. Πίσω από τα γκολ, τις σημαίες, τις φανέλες και τα τραγούδια, υπήρχε πάντα κάτι μεγαλύτερο: καθεστώτα που ήθελαν να προβληθούν, λαοί που ζητούσαν ανάσα, χώρες που προσπαθούσαν να ξανασυστηθούν στον κόσμο, κοινωνίες που κουβαλούσαν πληγές.

Η μπάλα κυλούσε στο χορτάρι, αλλά γύρω της κινούνταν η Ιστορία.

Ιταλία 1934: όταν το ποδόσφαιρο φόρεσε στολή

Το Μουντιάλ του 1934 έγινε στην Ιταλία του Μπενίτο Μουσολίνι. Δεν ήταν απλώς μια αθλητική διοργάνωση. Ήταν μια τεράστια βιτρίνα του φασιστικού καθεστώτος, μια ευκαιρία να παρουσιαστεί η χώρα ως οργανωμένη, ισχυρή, πειθαρχημένη και νικήτρια.

Η Ιταλία κατέκτησε το τρόπαιο, αλλά η διοργάνωση έμεινε στην ιστορία για το πώς το ποδόσφαιρο μπορεί να χρησιμοποιηθεί ως μηχανισμός εικόνας. Το στάδιο ήταν σκηνή πολιτικής επίδειξης ενός επικίνδυνου καθεστώτος.

Αυτά το 1934. Αρκετά νωρίς θα έλεγε κανείς για να προλάβουν να μπουν ιδέες και σε επόμενους. Ότι δηλαδή το Μουντιάλ είναι δημοφιλές παγκοσμίως, οπότε πολύ εύκολα μπορεί να γίνει εργαλείο εξουσίας.

Χιλή 1962: ένα Μουντιάλ πάνω στα ερείπια

Δύο χρόνια πριν από τη διοργάνωση, η Χιλή είχε χτυπηθεί από τον ισχυρότερο σεισμό που έχει καταγραφεί ποτέ, τον μεγάλο σεισμό του 1960. Η χώρα ήταν πληγωμένη, με κατεστραμμένες υποδομές και τεράστιες οικονομικές και άλλες ανάγκες.

Κι όμως, επέμεινε να διοργανώσει το Μουντιάλ του 1962. Σαν ένα εθνικό γινάτι, μία υπενθύμιση στον ίδιο της τον εαυτό ότι με όσο θόρυβο κι αν έπεσε, μπορούσε να σηκωθεί και να ανταπεξέλθει. Να αποδείξει ότι μπορούσε να σταθεί όρθια.

Εκείνο το Μουντιάλ δεν ήταν το πιο λαμπερό. Ήταν όμως από τα πιο συμβολικά. Μια χώρα που είχε γονατίσει από τη φύση, χρησιμοποίησε το ποδόσφαιρο για να πει στον κόσμο: «είμαστε ακόμη ζωντανοί».

Αργεντινή 1978: η γιορτή δίπλα στον φόβο

Το 1978, η Αργεντινή κατέκτησε το Μουντιάλ μέσα στο ίδιο της το σπίτι. Στις εξέδρες υπήρχαν πανηγυρισμοί, τραγούδια, δάκρυα χαράς. Λίγο πιο έξω όμως υπήρχε μια άλλη πραγματικότητα: η στρατιωτική δικτατορία, οι διώξεις, οι εξαφανισμένοι αντιστασιακοί, ο φόβος.

Η εικόνα της γιορτής συνυπήρχε με τη βία του καθεστώτος. Και αυτό κάνει εκείνη τη διοργάνωση μία από τις πιο σκοτεινές στην ιστορία του θεσμού.

Η Αργεντινή πήρε το κύπελλο. Το καθεστώς εισέπραξε τις εικόνες που επιδίωκε και ο κόσμος, για άλλη μια φορά, είδε πόσο εύκολα ένα γήπεδο γεμάτο φωνές μπορεί να σκεπάσει τις φωνές που δεν ακούγονται.

Νότια Αφρική 2010: η επιστροφή μιας χώρας στον κόσμο

Το 2010, το Μουντιάλ πήγε για πρώτη φορά στην Αφρική. Και όχι σε οποιαδήποτε χώρα. Πήγε στη Νότια Αφρική, μια χώρα που λίγες δεκαετίες νωρίτερα ήταν διεθνές σύμβολο φυλετικού διαχωρισμού και απαρτχάιντ.

Η διοργάνωση δεν έλυσε τα προβλήματα της χώρας. Δεν εξαφάνισε τις ανισότητες, ούτε τις πληγές της Ιστορίας. Όμως είχε τεράστια συμβολική δύναμη. Ήταν μια στιγμή αναγνώρισης. Μια ήπειρος που για χρόνια βρισκόταν στο περιθώριο της ποδοσφαιρικής εξουσίας, μπήκε στο κέντρο της σκηνής.

Οι βουβουζέλες μπορεί να μας έγιναν φρικτός εφιάλτης που επέστρεφαν στον ύπνο μας και μας ξυπνούσαν κάθιδρους, αλλά πίσω από τον εκνευριστικό τους ήχο υπήρχε κάτι βαθύτερο: η ανάγκη μιας χώρας και μιας ηπείρου να ακουστούν.

Κατάρ 2022: η πιο ακριβή γιορτή και οι πιο βαριές σκιές

Το Μουντιάλ του 2022 στο Κατάρ ήταν ίσως η πιο χαρακτηριστική σύγχρονη εκδοχή του θεσμού. Από τη μια, υπερσύγχρονα στάδια, τεράστια παραγωγή, παγκόσμιο θέαμα. Από την άλλη, ερωτήματα για τα εργασιακά δικαιώματα, τους μετανάστες εργάτες, τις ελευθερίες, τον τρόπο με τον οποίο το ποδόσφαιρο χρησιμοποιείται για διεθνή εικόνα και επιρροή.

Ήταν το Μουντιάλ της σκοτεινής λάμψης, αλλά και της κοινωνικής και ανθρωπιστικής αμηχανίας. Έδειξε πόσο μεγάλο έχει γίνει το προϊόν και ταυτόχρονα πόσο δύσκολο είναι πια να παριστάνουμε ότι η γιορτή δεν έχει κόστος. Και σε ανθρώπινες ζωές.

Η μπάλα δεν κυλά ποτέ μόνη της

Το Μουντιάλ είναι ίσως η πιο δημοφιλής γιορτή του πλανήτη. Αλλά οι μεγάλες γιορτές έχουν πάντα και παρασκήνιο. Έχουν ανθρώπους που δεν φαίνονται, ιστορίες που δεν χωρούν στα στιγμιότυπα, αλήθειες που δεν μπαίνουν στα promo των βίντεο που προωθούν αυτές τις γιορτές.

Αυτό ωστόσο δεν σημαίνει ότι πρέπει να αγαπήσουμε λιγότερο το ποδόσφαιρο, αυτό καθ’ αυτό. Σημαίνει ότι πρέπει να το κοιτάμε πιο αποστασιοποιημένα και καθαρά.

Γιατί το Μουντιάλ δεν ήταν ποτέ μόνο ποδόσφαιρο, γκολ και τρόπαια. Είναι ο κόσμος ολόκληρος, συμπιεσμένος σε ένα γήπεδο. Με τη χαρά του, την τρέλα του, την αδικία του, τη βία του και την ελπίδα του.

Γι’ αυτό ίσως να είναι τόσο γοητευτικό.

Όχι επειδή μας κάνει να ξεχνάμε την πραγματικότητα της καθημερινότητας, αλλά επειδή με κάποιο τρόπο την επαναφέρει υπογείως.